Thảo thơm nước mắm Ba Làng

Nghệ nhân nước mắm Ba Làng

Tham dự khu trưng bày, giới thiệu các sản phẩm nông – lâm – hải sản đặc sắc tiêu biểu cho các vùng miền tại Quảng trường Bình Minh, phường Cửa Lò (tỉnh Nghệ An) trong Chuỗi sự kiện truyền thông hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới (5/6), Ngày Đại dương thế giới (8/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026, ông Dương Văn Tác (SN 1964) không giấu niềm tự hào. Với ông, được góp mặt tại sự kiện này là niềm vinh dự, cũng là cơ hội để quảng bá sản phẩm của làng nghề nước mắm quê mình.

Ông Tác là chủ cơ sở sản xuất nước mắm cổ truyền Tác Huy nổi tiếng đất Do Xuyên, đồng thời cũng là Chủ tịch hội làng nghề, Chủ tịch Hiệp hội nước mắm Do Xuyên – Ba Làng (phường Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa). Ông cho hay, mảnh đất Do Xuyên quê ông nổi tiếng với nghề ngâm ủ nước mắm truyền thống. Những cá tôm của ngư dân làng chài Do Xuyên sau chuyến ra khơi đánh bắt là nguồn nguyên liệu tươi sống để làm ra những sản phẩm nước mắm truyền thống, mắm tôm, mắm tép, mắm chua đặc biệt…

Sinh năm 1964, rời quân ngũ, năm 1987 ông Tác về quê nối nghề cha ông để lại. Làng nghề nước mắm Do Xuyên 400 năm lịch sử cũng trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm. Có những tao đoạn khó khăn, nhiều hộ sản xuất phải bỏ nghề, bỏ xưởng bởi làng nghề chậm thích ứng với cơ chế thị trường. Rồi, những người tiên phong trong làng quyết tâm đi học hỏi kinh nghiệm từ các làng nghề nước mắm nổi tiếng khác, tìm tòi học hỏi, thay đổi công nghệ, quy trình sản xuất, mẫu mã… để vực làng nghề sống lại. Tới nay, làng nghề có khoảng trên 400 hộ sản xuất nước mắm, trong đó có trên 30 cơ sở sản xuất quy mô lớn, mỗi năm đạt sản lượng từ 300 tấn/năm trở lên.

“Bây giờ, cả làng hầu như nhà nào cũng làm nước mắm, quy mô từ vài chục tấn cho tới vài trăm tấn một năm. Du khách vừa bước chân vào đầu làng đã có thể ngửi thấy mùi nước mắm đặc trưng khắp đường thôn ngõ xóm, như là một sự nhận diện rất riêng của làng nghề” – ông Tác tự hào.

Bền bỉ với nghề, gia đình ông Tác cũng xây dựng được thương hiệu nước mắm cho riêng mình, đó là “Nước mắm Tác Huy” nức tiếng xứ Thanh. Mỗi tháng, cơ sở của gia đình ông sản xuất và tiêu thụ lên tới 3.000 đơn vị sản phẩm.

“Dù mỗi hộ sản xuất có thể có tên riêng, nhưng Hiệp hội nước mắm Do Xuyên là thương hiệu chung của cả làng nghề, với sự tham gia của gần 30 cơ sở thành viên. Nhãn hiệu tập thể giúp bà con đoàn kết, cùng hỗ trợ nhau về kinh nghiệm, công nghệ chế biến sản xuất, giúp nhau tiêu thụ sản phẩm, cùng xây dựng, sở hữu thương hiệu chung của làng nghề”.

Theo ông Dương Văn Tác, cơ sở sản xuất mắm Tác Huy của gia đình ông đã có 4 đời nối nghiệp. Cơ sở có 50 bể muối, hàng trăm chum vại cỡ lớn với 3 khu sản xuất khác nhau, mỗi năm cơ sở sản xuất này cho ra thị trường khoảng 3.000 lít nước mắm cốt, gần 100 tấn mắm tôm và mắm tép.

Để đáp ứng nhu cầu của thị trường, hàng năm cơ sở Tác Huy đều ủ gối vụ từ 500 – 600 tấn nguyên liệu. Ngoài nguồn cá tươi, ngon, muối để trong kho cả năm cho mất vị chát, thời gian ủ nguyên liệu của cơ sở kéo dài tới 3 năm thay vì 1-1,5 năm như thông thường.

Đến nay, sản phẩm nước mắm thượng hạng Tác Huy đã được tỉnh Thanh Hóa công nhận là sản phẩm OCOP 3 sao. Hiện nay, 80% sản phẩm nước mắm Tác Huy được tiêu thụ tại thị trường Hà Nội và một số tỉnh, thành khác, doanh thu mỗi năm đạt từ 10-12 tỷ đồng.

Cổ vật vua ban gắn với linh hồn làng nghề nước mắm

Theo ông Dương Văn Tác, Do Xuyên là ngôi làng cổ nằm ở cửa biển Lạch Bạng. Còn Ba Làng là tên gọi của ba ngôi làng khác liền kề nhau, đó là Xuân Tiến, Quang Minh và Thượng Hải. Trong ngôi đền cổ Lạch Bạng (đền Cửa Bạng) của làng còn lưu giữ hai cổ vật từ thời vua Gia Long ban tặng, đó là một cái chĩnh và hai cái bát cổ.

Cái chĩnh là dụng cụ để cân/đong nước mắm, tương đương với khoảng 10 lít hiện nay. Hai cái bát cổ không dùng để đong, mà là dụng cụ thử. Người ta rót nước mắm ra bát, lắc đều thành vòng tròn để kiểm tra độ vàng, độ sánh và độ dẻo của nước cốt đã đạt yêu cầu hay chưa.

Vì là báu vật vua ban nên làng nghề Do Xuyên rất giữ gìn, bảo vệ. Ba món hiện vật ấy được cất giữ ở hậu cung nhà Đền. Mỗi năm một lần duy nhất khi làng mở hội, trong các nghi lễ tôn nghiêm có nghi lễ rước chĩnh từ đền sang chùa, sau đó cổ vật lại được đặt về chỗ cũ, khóa kín và không phải ai cũng có thể được chạm vào.

“Dân làng rất quý những báu vật này, quý tới mức nếu chẳng may đình hay chùa có hỏa hoạn, việc đầu tiên mà dân làng nghĩ tới, đó là phải ưu tiên cứu những cổ vật này đầu tiên. Nó là hồn cốt, là linh hồn của làng nghề nước mắm Do Xuyên” – ông Tác chia sẻ.

Mặc dù người kể chuyện là người làng Do Xuyên, nhưng thương hiệu nước mắm vẫn thường được gọi chung là nước mắm Do Xuyên – Ba Làng vì các cụ vẫn giữ lấy cái gốc thương hiệu chung của cộng đồng

Theo ông Dương Văn Tác, Chủ tịch Hiệp hội Nước mắm Do Xuyên – Ba Làng hiện có hơn 100 cơ sở chuyên sản xuất nước mắm và các loại mắm tôm, mắm tép…, trong đó có 23 doanh nghiệp và hộ sản xuất lớn là thành viên Hiệp hội Nước mắm Do Xuyên – Ba Làng. Hiện, hiệp hội đã có 1 sản phẩm OCOP 4 sao là “Nước mắm cốt Tĩnh Gia – Nước mắm cốt cá cơm”, nhiều sản phẩm OCOP 3 sao từ mắm và nước mắm như: nước mắm cốt cá cơm vị Thanh, nước mắm thượng hạng Tác Huy, mắm tôm Vị Thanh, mắm tép Vị Thanh…

Ngoài sản phẩm nước mắm Do Xuyên – Ba Làng nổi tiếng khắp trong Nam, ngoài Bắc, làng nghề còn có bí quyết sản xuất mắm tôm, mắm tép, mắm chua thơm ngon, nhiều sản phẩm được vào siêu thị và các chuỗi cung ứng thực phẩm trên khắp cả nước.

Những năm gần đây, các sản phẩm mắm và nước mắm Do Xuyên – Ba Làng luôn có mặt trong các cuộc trưng bày, triển lãm sản phẩm tại các hội chợ trong và ngoài tỉnh. Đó chính là cách quảng bá hiệu quả để đưa tên tuổi sản phẩm đến với đông đảo khách hàng phương xa.

Tại Chuỗi sự kiện truyền thông hưởng ứng Ngày Môi trường thế giới (5/6), Ngày Đại dương thế giới (8/6), Tháng hành động vì môi trường và Tuần lễ Biển và Hải đảo Việt Nam năm 2026 tổ chức tại phường Cửa Lò (tỉnh Nghệ An), ông Tác mang tới sự kiện 7 sản phẩm chủ lực với hàng ngàn sản phẩm. Với ông, đây là cơ hội tốt để quảng bá tới khách du lịch tại sự kiện đặc biệt quan trọng này.