Thị trường lương thực toàn cầu đang ngày càng phụ thuộc vào một nhóm nhỏ quốc gia xuất khẩu chủ lực. Trong bức tranh đó, Việt Nam hiện đứng thứ 20 thế giới về xuất khẩu nông sản, trở thành một trong những nước góp phần nuôi sống thế giới.
Đồ họa trên đã thống kê 30 quốc gia xuất khẩu thực phẩm lớn nhất để… nuôi sống thế giới dựa trên dữ liệu của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Tổng cộng, các quốc gia này chiếm hơn 80% thị trường xuất khẩu nông sản toàn cầu trị giá khoảng 1.500 tỷ USD.
Dữ liệu cũng cho thấy mức độ tập trung của nguồn cung lương thực toàn cầu. Chỉ một nhóm tương đối nhỏ quốc gia hiện đóng vai trò áp đảo trong việc “nuôi sống” thế giới. Khiến thương mại nông nghiệp ngày càng mang ý nghĩa chiến lược. Nhất là khi chi phí vận chuyển, giá phân bón và căng thẳng địa chính trị không ngừng gia tăng.
Top 30 quốc gia xuất khẩu thực phẩm lớn nhất ‘nuôi sống thế giới’
Một nhóm nhỏ quốc gia hiện đang cung cấp phần lớn lượng thực phẩm giao dịch trên toàn cầu. Riêng 10 nước xuất khẩu hàng đầu đã chiếm gần một nửa tổng kim ngạch xuất khẩu nông sản thế giới, trao cho một số nền kinh tế ảnh hưởng rất lớn đối với giá lương thực và chuỗi cung ứng toàn cầu.
Khu vực châu Mỹ hiện là ‘xương sống’ của hệ thống thương mại thực phẩm toàn cầu. Mỹ, Brazil, Canada và Mexico cộng lại chiếm gần 30% tổng xuất khẩu nông sản toàn cầu, trải dài từ ngũ cốc, thịt, hạt có dầu cho tới thực phẩm chế biến.
Trong khi đó, nhiều nền kinh tế đông dân lại xếp hạng thấp hơn kỳ vọng. Dù là quốc gia sản xuất nông nghiệp lớn nhất thế giới, Trung Quốc vẫn đứng khá xa Mỹ và Brazil về giá trị xuất khẩu, phản ánh thực tế phần lớn sản lượng nông nghiệp của nước này được tiêu thụ ngay trong nước.
Các nền kinh tế châu Á – Thái Bình Dương giữ vai trò chuyên biệt
Dù châu Mỹ thống trị về tổng giá trị xuất khẩu nông sản. Nhiều nền kinh tế châu Á – Thái Bình Dương lại là át chủ bài trong các chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu.
Úc nằm trong nhóm những nước xuất khẩu thực phẩm lớn nhất thế giới. Họ có thế mạnh về thịt bò, lúa mì và lúa mạch. Và trở thành nguồn cung quan trọng cho nhiều thị trường châu Á. Trong khi đó, Indonesia là cường quốc xuất khẩu dầu cọ. Đây là một trong những nguyên liệu thực phẩm được sử dụng phổ biến nhất toàn cầu.
Việt Nam cũng ngày càng khẳng định vai trò là một ‘trụ cột lương thực’ của thế giới. Theo số liệu năm 2024, Việt Nam đứng thứ 20 toàn cầu về xuất khẩu nông sản. Kim ngạch khoảng 26,9 tỷ USD, chiếm 1,8% thương mại nông nghiệp thế giới.
Dù quy mô nền kinh tế không lớn bằng nhiều cường quốc nông nghiệp. Việt Nam lại giữ vị trí đặc biệt trong nhiều mặt hàng thiết yếu. Như gạo, cà phê, hồ tiêu, hạt điều, thủy sản và trái cây nhiệt đới.
Châu Âu vẫn là cường quốc xuất khẩu thực phẩm
Các quốc gia xuất khẩu thực phẩm hàng đầu châu Âu không cạnh tranh bằng quy mô canh tác. Mà chủ yếu dựa vào tính chuyên môn hóa, hiệu quả sản xuất và nông sản giá trị cao.
Hà Lan là trường hợp đặc biệt nổi bật. Dù có diện tích nhỏ, nước này vẫn đứng thứ 11 thế giới về xuất khẩu thực phẩm. Nhờ nền nông nghiệp hiệu quả cao, hệ thống nhà kính hiện đại. Và nhờ vai trò trung tâm trung chuyển thương mại của châu Âu.
Pháp và Đức tiếp tục duy trì vị thế hàng đầu toàn cầu với ngũ cốc, sữa, thực phẩm chế biến và đồ uống.
Điều đó cho thấy một thực tế khác của thương mại nông sản toàn cầu. Sức mạnh không chỉ đến từ diện tích đất nông nghiệp. Mà còn phụ thuộc vào logistics, công nghệ và hạ tầng chuỗi cung ứng.
Vì sao xuất khẩu lương thực ngày càng mang tính chiến lược?
Gián đoạn vận tải và chi phí năng lượng đang tạo áp lực lên chuỗi cung ứng toàn cầu. Nông nghiệp phụ thuộc lớn vào nhiên liệu, phân bón và mạng lưới vận chuyển. Nên bất ổn địa chính trị có thể nhanh chóng đẩy chi phí sản xuất và logistics tăng mạnh.
Điều này khiến vai trò chiến lược của các quốc gia xuất khẩu thực phẩm lớn như Mỹ, Brazil, Canada hay Úc ngày càng quan trọng, bởi họ sở hữu quy mô sản xuất và hạ tầng đủ mạnh để duy trì nguồn cung ổn định ngay cả trong những giai đoạn biến động.