Những vấn đề cốt lõi liên quan đến bao bì thực phẩm trong bối cảnh hiện nay được các chuyên gia đề cập tới tại hội thảo “Bao bì và công nghệ thực phẩm thế hệ mới đáp ứng yêu cầu an toàn thực phẩm (ATTP) và phát triển kinh tế tuần hoàn” do Hội Khoa học kỹ thuật và an toàn thực phẩm (VINAFOSA) phối hợp tổ chức tại Hà Nội, ngày 28/10/2026.
Sẽ kiểm soát, quản lý bằng Quy định kỹ thuật về ATTP
Thạc sĩ Phạm Thanh Liêm, Phó trưởng phòng quản lý tiêu chuẩn và kiểm nghiệm (Cục ATTP, Bộ Y tế), cho biết, Cục ATTP đã rà soát toàn bộ 66 Quy chuẩn quốc gia (QCVN), trong đó, 4 QCVN đối với nhóm bao bì, dụng cụ, vật liệu tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm. Căn cứ kết quả giám sát các sản phẩm bao bì, dụng cụ của Viện Y tế công cộng TP. Hồ Chí Minh, Cục đã tham mưu lãnh đạo Bộ Y tế giao Viện Y tế công cộng rà soát các nội dung về yêu cầu kỹ thuật tại 4 QCVN đối với bao bì, dụng cụ. Hiện nay, Cục đã hoàn chỉnh hồ sơ đề xuất gửi Cục Khoa học công nghệ và Đào tạo để trình lãnh đạo Bộ Y tế phê duyệt ban hành Kế hoạch xây dựng QCVN năm 2026, năm 2027.
“Theo quy định mới trong Luật ATTP sắp được thông qua, chúng ta sẽ không ban hành các QCVN nữa mà sẽ ban hành các Quy định kỹ thuật về ATTP. Việc ban hành Quy định kỹ thuật về ATTP sẽ thuận lợi hơn cho các hoạt động kinh doanh của DN, vì theo Luật Tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật thì tất cả các sản phẩm phải có chứng nhận hợp quy. Do đó, sẽ ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất kinh doanh của DN. Dự kiến các nội dung của Quy định kỹ thuật cũng tương tự như QCVN, tức là bao gồm các yêu cầu về quản lý, kỹ thuật, phương pháp thử, phương pháp lấy mẫu và hoạt động kiểm tra, giám sát trên thị trường, chứ không hoàn toàn loại bỏ các yêu cầu liên quan đến chứng nhận hợp quy” – thạc sĩ Liêm cho biết.
Người tiêu dùng quan tâm đến ATTP của bao bì
Trong sản xuất bao bì thực phẩm, ngoài thành phần vật liệu chính, còn sử dụng các chất phụ gia, các chất hỗ trợ gia công. Điều này dẫn đến việc bao bì thực phẩm bị nhiễm các chất hóa học. Cơ sở dữ liệu của cơ quan quản lý thực phẩm và dược phẩm của Hoa Kỳ và châu Âu đã liệt kê hàng nghìn chất hóa học có thể tiếp xúc với thực phẩm. Tuy nhiên, liên quan đến ATTP bao bì thì không chỉ dựa trên đến các chất được phép sử dụng mà còn liên quan đến các chất không được chủ đích bổ sung như tạp chất, các sản phẩm phản ứng, sản phẩm phân hủy có khả năng thôi nhiễm gây mất ATTP.
Theo tiến sĩ Trần Huy Hiếu, Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia (NIFC), các nhà sản xuất cần đặc biệt lưu tâm đến 2 loại mối nguy liên quan đến vật liệu, bao bì tiếp xúc với thực phẩm.
Thứ nhất, mối nguy kim loại nặng trong vật liệu nhựa tổng hợp xuất hiện dưới dạng tập chất, các chất xúc tác, chất phụ gia, chất ổn định, chất tạo màu được thêm vào trong quá trình sản xuất vật liệu, trong đó chì và cadimi có khả năng gây độc mãn tính, ảnh hưởng đến hệ thần kinh và các cơ quan khác. Cadimi đã được chứng minh là có thể gây ung thư ở người dựa trên các dữ liệu nghiên cứu dịch tễ.
Thứ hai, trong quá trình sản xuất nhựa, các monomer và nguyên liệu ban đầu tham gia phản ứng tạo thành polymer. Tuy nhiên, quá trình phản ứng có thể không hoàn toàn, khiến một phần các chất này còn tồn dư trong vật liệu. Khi tiếp xúc với thực phẩm, một số chất có thể thôi nhiễm từ bao bì vào thực phẩm và dẫn đến phơi nhiễm cho người tiêu dùng. Ví dụ như màng bọc nhưạ PVC, PVDC, PS, PMMA, Nylon (PA) có chứa các chất như Formaldehyd, Vinyl chloride, Vinylidene chloride, Styrene và ethylbenzene, Methyl methacrylate,… đều có thể có nguy cơ gây ngộ độc mãn tính, ung thư ở người.
Công nghệ tiên tiến góp phần giảm thiểu rủi ro
Trong sản xuất thực phẩm hiện đại, yêu cầu đảm bảo an toàn không chỉ đặt ra đối với nguyên liệu hay sản phẩm cuối cùng, mà còn đòi hỏi sự kiểm soát đồng bộ trong toàn bộ quá trình sản xuất, đóng gói và bảo quản.
Tetra Pak là một trong những tập đoàn hàng đầu thế giới cung cấp giải pháp chế biến và đóng gói thực phẩm. Các sản phẩm của công ty, bao gồm máy móc, thiết bị và các loại bao bì, đang phục vụ nhu cầu hằng ngày của hàng trăm triệu người tại hơn 160 quốc gia trên thế giới.
Theo tiến sĩ Nguyễn Huy Hoàng, khách hàng của công ty phải đối mặt với yêu cầu ngày càng tăng từ các quy định pháp lý, các nhà bán lẻ, các tiêu chuẩn ngành về: Đảm bảo nguồn gốc và tính xác thực của thực phẩm; Kiểm soát chất lượng; Truy xuất nguồn gốc thực phẩm; Hạn chế sử dụng phụ gia nhằm bảo vệ và duy trì tối đa thành phần nguyên bản của sản phẩm; Hiệu quả tiêu diệt vi sinh vật gây bệnh và sự kết hợp giữa thời gian và nhiệt độ xử lý; Kiểm soát quá trình sản xuất để đảm bảo ATTP; áp dụng hệ thống HACCP.
Để đáp ứng các yêu cầu đó, Tetra Pak triển khai cách tiếp cận toàn diện đối với bao bì về ATTP, bao gồm: an toàn vi sinh (tất cả vi sinh vật gây bệnh đều được thanh trùng hoàn toàn); an toàn hóa học (không chứa hóa chất gây hại cho sức khỏe người tiêu dùng và môi trường), an toàn vật lý (đủ khả năng bảo vệ thực phẩm bên trong), thiết kế đảm bảo vệ sinh (hệ thống máy móc được thiết kế đảm bảo tiêu chuẩn vệ sinh cao nhất), quản trị rủi ro về uy tín thương hiệu.
Tetra Pak có hơn 200 loại thiết bị chế biến cho các ngành hàng thực phẩm: sữa, phô mai, nước trái cây, bột, thực phẩm bổ sung, các loại đồ uống. Các thiết bị đều tuân thủ các tiêu chuẩn pháp lý như EHEDG và 3A, duy trì áp suất dương tại khu vực vô trùng, tích hợp chức năng kiểm tra rò rỉ, kỹ thuật chế tạo và sản xuất đáp ứng yêu cầu vệ sinh cao nhất.
Bao bì của Tetra Pak được làm từ giấy bìa (paperboard) và nhựa (polymer). Bên trong bao bì có các lớp ngăn cản vi sinh, bảo vệ sản phẩm và lớp kết dính, cùng với lá nhôm mỏng hơn sợi tóc người 8-10 lần để tạo lớp ngăn cản vi sinh, oxy và ánh sáng. Sản phẩm đáp ứng các quy định an toàn tiếp xúc thực phẩm của Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ, Trung Quốc và các yêu cầu pháp lý tại từng quốc gia. Đặc biệt, bao bì có hàm lượng vật liệu tái tạo cao, sử dụng giấy từ rừng được chứng nhận FSC và các nguồn được kiểm soát.
Công ty đang sử dụng 2 công nghệ Aseptic (tiệt trùng độc lập sản phẩm và bao bì rồi sau đó chiết rót trong môi trường vô trùng) và công nghệ Retort (sản phẩm được chiết rót vào bao bì rồi cùng được tiệt trùng bằng nhiệt trong nồi áp suất), được thiết kế tối ưu cho từng loại sản phẩm của khách hàng.
Các giải pháp công nghệ tương thích đồng bộ của công ty đảm bảo giúp nhà sản xuất thực phẩm đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về an toàn và chất lượng, duy trì sự kết nối từ chế biến đến đóng gói giúp giảm thiểu rủi ro, nâng cao hiệu quả sản xuất và bảo vệ thực phẩm an toàn đến tay người tiêu dùng.
“Việc ứng dụng công nghệ tiên tiến không chỉ nhằm tăng năng suất, chất lượng mà còn góp phần giảm thiểu rủi ro trong quá trình chế biến, đóng gói và bảo quản thực phẩm. Đây là hướng tiếp cận thiết thực đối với các DN trong quá trình đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh” – tiến sĩ Nguyễn Huy Hoàng khẳng định.
Phát triển bền vững gắn liền với bao bì xanh và kinh tế tuần hoàn
Ông Phạm Thế Quyền, Giám đốc Nghiên cứu và Phát triển của Tập đoàn TH, cho biết, tại tập đoàn TH, bao bì là một trong những mắt xích cần được tối ưu hóa xuyên suốt từ khâu thiết kế, sản xuất cho đến thu gom và tái chế sau sử dụng.
Thứ nhất, tập đoàn tối ưu hóa khối lượng bao bì, giảm phát thải trên toàn chuỗi giá trị và triển khai các giải pháp theo 3 hướng chính: 1. Chuyển đổi vật liệu (Sử dụng vật liệu tái chế và vật liệu có nguồn gốc sinh học để thay thế một phần nhựa nguyên sinh), 2. Thiết kế để tái chế, 3. Khuyến khích tiêu dùng Xanh.
Các nghiên cứu nhằm giảm nhựa và giấy bao bì và các cấu phần của bao bì được triển khai liên tục từ chai nhựa, thùng carton, màng co, nắp chai, màng bọc block sản phẩm đến nhãn mác đều được cải tiến theo hướng giảm nguyên liệu đầu vào đồng thời tăng khả năng tái chế. Từ năm 2018 đến nay, các cửa hàng của tập đoàn đã thay thế túi nylon thông thường bằng túi sinh học thân thiện với môi trường, sử dụng túi vải canvas nhằm khuyến khích người tiêu dùng sử dụng túi bền vững thay thế túi nylon dùng 1 lần, cắt giảm 50% lượng thìa sữa chua dùng 1 lần cung ứng ra thị trường.
Từ năm 2023, tập đoàn đã giảm 30% độ dày của nhãn mác và chai, giảm độ dày lớp nhựa trên màng co block hộp, loại bỏ hoàn toàn co nắp trên chai các sản phẩm nước đóng chai. Đây là những cải tiến tuy nhỏ nhưng thiết thực nhằm giảm vật liệu khó phân hủy và hạn chế nguy cơ ô nhiễm từ việc thải bỏ không đúng cách. Nhờ những định hướng chiến lược và cải tiến, khắc phục đồng bộ về vật liệu, khối lượng bao bì nên mỗi năm TH giảm được 600 tấn nhựa thải ra môi trường, đồng thời tiết kiệm được hàng chục tỷ đồng cho sản xuất
Thứ hai, tập đoàn hiểu rằng kinh tế tuần hoàn không thể được thúc đẩy bằng nỗ lực đơn lẻ. Vì vậy, bên cạnh cải tiến nội bộ, TH xác định hợp tác giữa các bên trong chuỗi giá trị là yếu tố quan trọng để mở rộng quy mô kinh tế tuần hoàn. TH đã tham gia sáng lập Liên minh thúc đẩy tuần hoàn bao bì và giảm thiểu rác thải nhựa gồm Liên minh tái chế bao bì Việt Nam, Liên minh DN vì môi trường Việt Nam, Liên minh các nhà bán lẻ sử dụng túi nylon dùng 1 lần, Hiệp hội các DN ứng dụng công nghệ cao trong nông nghiệp. Là thành viên sáng lập PRO Việt Nam từ năm 2019, TH đồng hành cùng các đối tác, DN thúc đẩy thu gom tái chế bao bì. Từ 2024 đến nay đã có hơn 21 nghìn tấn vỏ hộp sữa đã được thu hồi thông qua hệ thống PRO Việt Nam
Ở cấp độ người tiêu dùng, chương trình thu gom vỏ hộp “Lan tỏa sống Xanh” ngay tại hệ thống TH True Mart đã khuyến khích khách hàng thu gom vỏ hộp sữa đã qua sử dụng để đưa vào tái chế. Thông qua hợp tác với các đơn vị chuyên môn, vỏ hộp sau thu gom được chuyển hóa thành các sản phẩm hữu ích như thùng carton, thùng giấy, sổ tay, chậu trồng cậy,…
Tập đoàn TH cũng ưu tiên hợp tác với các nhà cung cấp có các giải pháp bao bì thân thiện với môi trường và thuận lợi cho tái chế. Toàn bộ bao bì hộp giấy của TH True Milk sử dụng tiệt trùng 6 lớp đến từ các đối tác như Tetra Pak giúp bảo toàn dinh dưỡng tự nhiên mà không sử dụng chất bảo quản, đồng thời tối ưu khả năng tái chế. Logo tái chế trên bao bì cũng góp phần giúp người tiêu dùng phân loại sau sử dụng.
“Thực tiễn tại TH cho thấy phát triển kinh tế tuần hoàn cần kết hợp giữa đổi mới công nghệ, cải tiến sản phẩm, hợp tác DN và sự tham gia của cộng đồng. Để quá trình chuyển đổi từ bao bì truyền thống sang bao bì xanh diễn ra đồng bộ và hiệu quả, nỗ lực riêng lẻ của doanh nghiệp là chưa đủ, mà cần có một hành lang pháp lý đồng bộ, rõ ràng và khả thi” – ông Quyền khẳng định.
Rủi ro pháp lý liên quan đến bao bì có thể gây thiệt hại kinh tế
Các rủi ro ATTP không nằm ở một khâu cụ thể nào cả mà xuyên suốt từ khâu nghiên cứu-phát triển sản phẩm đến ghi nhãn, sản xuất, kinh doanh sản phẩm, kể cả thu hồi sản phẩm không an toàn, truy xuất nguồn gốc.
Theo Thạc sĩ bác sĩ Nguyễn Văn Nhiên, Phó chủ tịch VINAFOSA, có khoảng 30 rủi ro pháp lý về ATTP liên quan đến bao bì, chia thành 6 nhóm: 1. Lựa chọn vật liệu và thiết kế bao bì; 2. Sản xuất, gia công và sử dụng bao bì; 3. Xây dựng và áp dụng tiêu chuẩn cơ sở về bao bì; 4. Ghi nhãn và thông tin về bao bì sản phẩm; 5. Bảo quản, vận chuyển, truy xuất nguồn gốc và thu hồi bao bì không an toàn; 6. Vấn đề môi trường và kinh tế tuần hoàn.
Cho dù DN có áp dụng rất tốt các hệ thống quản lý chất lượng tiên tiến như ISO, HACCP,… nhưng nếu không tuân thủ, không tích hợp sự tuân thủ thường xuyên vào hệ thống quản lý của DN thì những vi phạm vẫn thường xuyên xảy ra. Những rủi ro pháp lý này có thể dẫn tới thiệt hại kinh tế như bị xử phạt hành chính, ví dụ như ở Nghị định 115/2018/NĐ-CP sửa đổi bởi NĐ 124/2021/NĐ-CP có Điều 8 quy định hành vi sử dụng bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm mà không đáp ứng quy định về ATTP với mức phạt 10-20 triệu đồng cho cá nhân và 20-40 triệu đồng đối với tổ chức. Hành vi sử dụng bao bì tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm có chứa chất độc hại còn có mức phạt cao hơn,…
Nếu DN sử dụng hoặc đưa ra thị trường bao bì không an toàn, ảnh hưởng đến thực phẩm, có thể phải đối mặt với những xử phạt vi phạm hành chính như: Đình chỉ hoạt động; Thu hồi hoặc tiêu hủy sản phẩm không an toàn khi đủ căn cứ; Bồi thường thiệt hại, trách nhiệm hợp đồng và thiệt hại thương mại; Chịu trách nhiệm hình sự khi đủ yếu tố. Đặc biệt là không nhất thiết phải xảy ra ngộ độc thực phẩm thì DN sử dụng mới bị xử phạt vi phạm về bao bì.
“Chủ động nhận diện, kiểm soát và phòng tránh rủi ro pháp lý không chỉ là yêu cầu tuân thủ pháp luật mà còn là giải pháp quan trọng giúp DN bảo vệ uy tín thương hiệu và phát triển bền vững” – Phó chủ tịch VINAFOSA khuyến cáo.
Nguyên Khải