Trong cuộc đua giành thị phần tại thị trường Halal toàn cầu quy mô 10.000 tỷ USD, các doanh nghiệp Việt Nam đang dồn tổng lực để tấm “hộ chiếu” chất lượng tại nhà máy đạt đến những chuẩn mực khắt khe nhất. Thế nhưng, khi bước ra đường băng xuất khẩu, nhiều lô nông thủy sản Việt đành ngậm ngùi quay đầu vì một nghịch lý trớ trêu: Chúng ta đã cầm chắc tấm hộ chiếu quyền lực, nhưng lại chẳng có nổi một chuyến bay chuyên dụng để cất cánh.
Tấm “hộ chiếu” Halal đã sẵn sàng trên tay
Chưa bao giờ cụm từ “kinh tế Halal” lại xuất hiện với tần suất dày đặc trên các nghị trường và diễn đàn kinh tế như hiện nay. Sở hữu lợi thế địa – kinh tế cận kề các quốc gia Hồi giáo lớn. Đi kèm là nguồn cung nông thủy sản dồi dào…. Tất cả khiến Việt Nam đang đứng trước cơ hội vàng với dư địa xuất khẩu. Con số được dự báo lên tới 34 tỷ USD.
Hành lang pháp lý trong nước cũng đang chuyển mình mạnh mẽ. Đó là sự ra đời của Nghị định số 127/2026/NĐ-CP, tạo bệ đỡ vững chắc cho hệ sinh thái Halal quốc gia. Về năng lực nội tại, doanh nghiệp nông sản, gia vị Việt không hề thua thế giới. Nhiều doanh nghiệp đã mạnh tay chi hàng triệu USD để chuẩn hóa dây chuyền đạt ISO, HACCP. Đồng thời tích hợp thành công chứng nhận Halal từ các tổ chức uy tín hàng đầu như JAKIM hay BPJPH.
Doanh nghiệp Việt đã làm rất tốt phần việc phía sau vách tường nhà máy. Họ cầm chắc tấm “hộ chiếu Halal”. Đó như lời cam kết tuyệt đối về một sản phẩm sạch, an toàn và không chứa chất cấm (Haram) theo luật Sharia.
Nhưng “chuyến bay” lại chở chung hàng cấm
Nghịch lý chỉ thực sự bắt đầu khi hàng hóa bước ra khỏi cửa kho. Kim ngạch xuất khẩu thực tế của Việt Nam vào thị trường này hiện mới chỉ ngót nghét 700 triệu USD (khoảng 2%). Nhìn sâu vào chuỗi giá trị, các chuyên gia đều chỉ ra một “tử huyệt” chí mạng. Đó là mảng Halal Logistics tại Việt Nam hiện vẫn là một khoảng trống mênh mông.
Toàn quốc hiện có chưa đầy 5 doanh nghiệp hoạt động chuyên biệt trong lĩnh vực logistics Halal. Sự thiếu hụt trầm trọng này đẩy các nhà sản xuất vào cảnh “có hộ chiếu nhưng thiếu máy bay”. Muốn đưa hàng đi, họ buộc phải bằng lòng với các dịch vụ giao vận thông thường. Trong khi đó, thì đây là nơi tư duy “tiện chuyến” và gộp hàng đang chiếm thế độc tôn.
Hệ lụy của việc “đi nhờ xe” này vô cùng tàn nhẫn. Đối với thế giới Hồi giáo, một sản phẩm sạch theo tiêu chuẩn vệ sinh thông thường là chưa đủ. Nó còn phải đảm bảo sự tôn nghiêm về mặt nghi thức.
Hãy tưởng tượng, một pallet sữa hoặc nước trái cây đạt chuẩn Halal tối cao, là quá tốt. Nhưng nếu bị xếp chung container với một lô hàng chứa dung môi gốc cồn. Hoặc lưu kho bãi hỗn hợp với các sản phẩm từ thịt heo… thì không ổn ngay. Bởi, sự “nhiễm chéo” về mặt tâm linh lập tức xảy ra. Chỉ một cái chạm vô tình, toàn bộ lô hàng biến thành Haram. Tấm hộ chiếu dán trên bao bì ngay lập tức bị “tịch thu” quyền lực.
Bên cạnh rào cản kỹ thuật, gánh nặng chi phí cũng là một bài toán cân não. Việc vận hành một chuỗi cung ứng biệt lập từ xe cộ đến kho bãi đồng nghĩa, là bắt buộc. Nhưng khi không thể gom hàng chung để giảm chi phí, thì doanh nghiệp chịu không nổi phí. Hệ quả là chi phí logistics Halal thường bị đẩy cao. Mà con số này không nhỏ hơn từ 20% đến 30% so với vận tải thông thường. Vô tình, điều này đã bào mòn sức cạnh tranh về giá của nông sản Việt ngay từ sân nhà.
Trả hàng vì một dấu chân: Sự khắt khe của thị trường siêu giàu
Câu chuyện một lô hàng đường của Việt Nam bị từ chối thẳng thừng ngay khi cập cảng Trung Đông gần đây, là một ví dụ. Lí do: chỉ vì xuất hiện một dấu chân người trên bao bì!
Rõ ràng, động thái trên đã dội một gáo nước lạnh vào tư duy hậu cần xuề xòa trong nước.
Đối với người tiêu dùng tại các quốc gia vùng Vịnh, họ không chỉ mua hàng hóa, họ mua sự hoàn hảo tuyệt đối. Một dấu giày dẫm lên kiện hàng là minh chứng cho thấy quy trình bốc xếp cẩu thả. Chân đạp vai vác. Không hề có sự cách ly, hay nâng niu cần thiết đối với một sản phẩm dành cho người theo đạo Hồi.
Chừng nào chuỗi vận tải nội địa chưa có những đội xe container chuyên dụng. Không hệ thống kho lạnh biệt lập. Thiếu đội ngũ bốc xếp được đào tạo bài bản về nhận thức tôn giáo… Thì chừng đó, hàng Việt vẫn sẽ phải chịu tổn thương, khước từ ngay tại cửa khẩu.
Thiết kế “đường băng”: Ai sẽ đứng ra làm?
Để giải bài toán “khát” logistics Halal, Việt Nam cần một cuộc cách mạng đồng bộ. Công thức là: Nhà nước kiến tạo luật chơi – Doanh nghiệp vận hành đường băng. Đây không phải là sự lựa chọn một trong hai, mà là cái bắt tay công – tư (PPP) bắt buộc.
Trước hết, Nhà nước phải dọn đường bằng quy hoạch vĩ mô và hành lang pháp lý quốc tế. Đàm phán, ký kết các hiệp định công nhận lẫn nhau (MRA) về tiêu chuẩn vận tải Halal với thế giới. Đó là các tổ chức quốc tế lớn như JAKIM (Malaysia) hay BPJPH (Indonesia). Nếu không có sự bảo chứng ở cấp Chính phủ, mọi chứng nhận nội địa đều có nguy cơ bị vô hiệu hóa khi ra ngoài. Đồng thời, nhà nước cần quy hoạch các Khu công nghiệp Halal tập trung (Halal Park). Đi cùng là hỗ trợ quỹ đất sạch và hạ tầng kết nối để thu hút đầu tư.
Ngược lại, các “ông lớn” ngành logistics và các tập đoàn nông sản dẫn dắt, phải là người sở hữu và vận hành những chuyến bay. Ngân sách không thể bao bọc hệ thống xe lạnh hay kho bãi chuyên dụng. Khối tư nhân sẽ rót vốn đầu tư hạ tầng phần cứng biệt lập. Ứng dụng công nghệ Blockchain cấp khai sinh số cho container. Kết hợp cảm biến IoT và camera AI… Bởi, họ phải chứng minh hàng hóa hoàn toàn cô lập khỏi mọi yếu tố Haram suốt chặng đường. Các doanh nghiệp logistics lớn sẽ đóng vai trò nhạc trưởng. Họ tổ chức các liên minh gom hàng để tối ưu hóa thể tích vận chuyển. Kéo giảm mức chi phí logistics xuống ngưỡng chấp nhận được.
Làm ra một sản phẩm tốt mới chỉ là đi được nửa chặng đường. Sử dụng mà vô nhiễm mới là cái đích cuối cùng. Thiếu logistics Halal, giấc mơ chạm tay vào thị trường tỷ dân của nông thủy sản Việt mãi xa vời. Đồng nghĩa, chúng ta chấp nhận nhìn các đối thủ như Thái Lan, Malaysia bay cao trên bầu trời Halal toàn cầu.
Việt Hà
nongthonviet.vn