Sở hữu trí tuệ: Điều khoản 301, coi chừng… soi tới trái cây, con cá

Sở hữu trí tuệ: Từ “thẻ đỏ” đến nguy cơ trừng phạt tỷ USD

Theo quy định, USTR có quyền khởi xướng điều tra theo Điều khoản 301. Thời hạn, theo Đạo luật Thương mại 1974 chỉ trong vòng 30 ngày. Chúng ta đang ở giữa tháng 5/2026. Nghĩa là thời gian để thoát điều tra chính thức chỉ còn tính bằng ngày.

Năm 2025, xuất khẩu thủy sản Việt Nam lập kỷ lục lịch sử khi vượt mốc 11,3 tỷ USD. Riêng quý I/2026, toàn ngành nông, lâm, thủy sản đã thu về 16,7 tỷ USD. Trong đó Mỹ tiếp tục là thị trường trọng điểm chiếm tới gần 12% thị phần.

Điều đáng lo ngại là những tác động như “vệt dầu loang” từ báo cáo 301. Mỹ có thể không đánh vào phần mềm, nơi vi phạm xảy ra. Mà nguy cơ chia đều cho tất cả những ngành có kim ngạch lớn nhất. Lịch sử thương mại cho thấy Mỹ từng đánh vào những ngành có kim ngạch lớn để tạo sức ép. Đặc biệt, họ có thể điều tra gỗ và vấn đề tiền tệ của Việt Nam để tạo đòn bẩy đàm phán. Giờ đây, một mức thuế tự vệ bổ sung 10 – 25% áp lên tôm, cá tra hay sầu riêng, hoàn toàn xảy ra. Và viễn cảnh đó sẽ lập tức thổi bay lợi thế cạnh tranh của Việt Nam trước các đối thủ như Ấn Độ hay Indonesia.

VASEP ‘ngửi’ thấy rủi ro?

Các cáo buộc của USTR tập trung vào hàng giả và bản quyền số. Nhưng Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) đã ngay lập tức phát đi cảnh báo tới hơn 320 doanh nghiệp. Đây là những đơn vị đang đóng góp tới 83% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản cả nước.

Tại sao một hiệp hội nông nghiệp lại lo lắng về phần mềm? Đó là do cách mà phía Mỹ lập luận. Nếu doanh nghiệp Việt dùng phần mềm quản lý kho bãi “lậu”, thiết kế bao bì bằng công cụ ‘bẻ khóa’ – thì họ đang tiết kiệm chi phí vận hành một cách bất chính. Khi đó, con cá hay trái cây không còn là sản phẩm nông nghiệp thuần túy. Nó đã nghiễm nhiên bị coi là “thành phẩm từ hành vi vi phạm pháp luật”.

Bản quyền soi từ A – Z

Chuỗi cung ứng nông sản 4.0 hiện nay là một hệ sinh thái số hóa toàn diện, nơi mọi “điểm đen” đều có thể bị soi xét.

Các phần mềm ERP, kế toán, quản lý vùng trồng phải có bản quyền sạch. Mỹ coi đây là một phần của tiêu chuẩn ESG (Môi trường – Xã hội – Quản trị) bắt buộc phải tuân thủ. Tức là hệ thống quản trị đều được phơi bày, minh bạch hoàn toàn. Bất kỳ vết dấu nào khiến Mỹ nghi ngờ, đều có thể là một điểm chỉ cho vi phạm.

Ngoài hệ thống quản trị, vấn đề nhãn hiệu cũng không bị bỏ qua. Font chữ trên nhãn mác, hình ảnh quảng bá trên website, phần mềm thiết kế bao bì… tất cả đều là “tài sản trí tuệ”. Đây cũng là yếu tố họ có thể đối soát giữa hồ sơ hải quan và hạ tầng CNTT tại nhà máy.

Điểm cuối cùng Mỹ hướng tới là minh bạch cạnh tranh. Tức là nhắm vào đạo đức kinh doanh.

Cuộc đua với thời gian

Chính phủ đã nhanh chóng phản ứng. Thủ tướng Lê Minh Hương đã có chỉ thị về quét sạch những phần mềm lậu. Việc này không chỉ là chuyển động từ trung ương. Chúng ta cần một chiến dịch “tổng vệ sinh” môi trường số ngay lập tức. Đó là hành động bảo vệ “tấm giấy thông hành” cho hàng chục tỷ USD nông sản. Ngoại giao kinh tế lúc này cần sự cam kết thực thi pháp luật ở mức cao nhất.

Doanh nghiệp là nơi hứng chịu nặng nhất khi cáo buộc điều tra này tiến hành. Vấn đề đặt ra, là doanh nghiệp phải nhanh chóng rà soát, chuyển đổi, kiểm tra toàn bộ hạ tầng phần mềm. Điều này là giúp cho họ đảm bảo tính pháp lý tuyệt đối.

Không thể làm việc giấy tờ kiểu thủ công nữa. Lưu trữ hóa đơn phần mềm, chứng nhận sở hữu nhãn hiệu, phải được số hóa. Tất cả như một phần không thể tách rời của hồ sơ xuất khẩu.

Doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ, không nên hành động một mình. Họ cần dựa vào các tổ chức như VASEP hoặc các liên minh luật sư SHTT để bảo vệ quyền lợi tập thể. Rủi ro sẽ cao nếu “tự bơi” trước các rào cản pháp lý phức tạp của Mỹ.

Việc bị đưa vào danh sách PFC là một gáo nước lạnh, nhưng cũng là sự thức tỉnh cần thiết. Con cá và mảnh vườn Việt phải học cách chơi theo luật chơi của toàn cầu. Đó là minh bạch, sòng phẳng và thượng tôn pháp luật. Cuộc chơi đã thay đổi, và không còn chỗ cho sự dềnh dàng, chậm trễ.