Chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đang đứng trước một bước ngoạt lớn nhằm giải quyết bài toán “lạm phát” sao vàng. Việc Bộ Nông nghiệp và Môi trường tái lập Hội đồng OCOP cấp Trung ương không chỉ là một thủ tục hành chính, mà là phanh hãm sự dễ dãi, đưa chất lượng đặc sản Việt vươn tầm quốc tế bằng một chuẩn mực thực chất nhất.
Quyết định số 3081/QĐ-BNNMT về việc thành lập Hội đồng đánh giá, phân hạng sản phẩm OCOP cấp Trung ương do Thứ trưởng làm Chủ tịch, chính thức có hiệu lực từ tháng 8/2026, đang mở ra một chu kỳ quản trị hoàn toàn mới.
Bức tranh OCOP toàn quốc và thực trạng “sao vàng” lâu nay
Tính đến giữa năm 2026, phong trào OCOP đã tạo ra một cuộc cách mạng kinh tế nông thôn vô cùng ấn tượng với hơn 21.000 sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên trên phạm vi toàn quốc. Trong đó, phân khúc cao nhất OCOP 5 sao cấp quốc gia ghi nhận hàng trăm sản phẩm được công nhận.
Tuy nhiên, nhìn lại chặng đường dài lâu nay, việc xét chọn sản phẩm OCOP từ cơ sở lên tới Trung ương từng bộc lộ không ít khoảng trống.
Quy trình cũ đôi khi tạo cảm giác nặng về phong trào, tình trạng địa phương tự mình nâng điểm, hoặc thiếu sự phản biện khắt khe từ các bộ, ngành chuyên môn (như Y tế, Khoa học Công nghệ hay Công Thương).
Thực tế, không ít sản phẩm 5 sao lâu nay mang nặng tính cục bộ địa phương, hoặc dừng lại ở quy mô làng nghề tinh xảo chứ chưa thực sự đạt độ “chín” về tiêu chuẩn xuất khẩu toàn cầu, năng lực sản xuất hàng loạt, hệ thống truy xuất nguồn gốc hay sở hữu trí tuệ vững chắc.
Việc thiếu vắng một bộ lọc sắc bén đúng tầm cấp Trung ương xuyên suốt trong một số thời điểm, khiến lằn ranh giữa sản phẩm 5 sao chuẩn mực và sản phẩm cận 5 sao có lúc bị mờ nhạt, làm giảm đi sức nặng của danh hiệu cao quý này.
Siết từ gốc đến ngọn
Theo quy chế mới tại Quyết định 3081, quy trình không chỉ được siết chặt từ gốc mà còn được hoàn thiện cả ở khâu hậu kiểm.
Ở cấp cơ sở, UBND cấp xã tiếp nhận, đánh giá sơ bộ trong 15 ngày, chuyển lên cấp tỉnh, và chỉ những sản phẩm thực sự ưu tú, có tiềm năng toàn cầu mới được gửi về Bộ.
Hội đồng Trung ương – quy tụ các chuyên gia đa ngành từ Bộ Công Thương, Y tế, Khoa học và Công nghệ, Văn hóa Thể thao và Du lịch, tổ chức thẩm định nghiêm ngặt ít nhất hai đợt mỗi năm dựa trên các tiêu chí định lượng khắt khe về kinh tế tuần hoàn, chuyển đổi số và phát thải thấp.
Sự nghiêm ngặt từ Trung ương, sẽ buộc thực hiện viêc xây dựng hành lang pháp lý và kỹ thuật. Đó là gắn liền sản phẩm với tiêu chuẩn an toàn thực phẩm quốc tế (HACCP, ISO), sở hữu trí tuệ vững chắc, bao bì thân thiện môi trường và câu chuyện văn hóa bản địa sâu sắc.
Điểm đột phá lớn trong giai đoạn này là danh hiệu OCOP 5 sao sẽ có thời hạn (thường là 36 tháng). Hội đồng Trung ương sẽ tiến hành kiểm tra định kỳ và sẵn sàng tước bỏ, thu hồi danh hiệu nếu chủ thể để xảy ra sự cố về chất lượng, an toàn thực phẩm hoặc vi phạm các tiêu chuẩn cam kết. Điều này chặn đứng tư duy đạt 5 sao rồi buông lỏng chất lượng.
Không phải là tấm giấy treo tường
Sự thay đổi này dĩ nhiên tạo ra áp lực không nhỏ cho các địa phương và chủ thể sản xuất. Nhiều nơi có sản phẩm 5 sao thừa nhận, dù đã được cấp, nhưng sản phẩm của họ chủ yếu vẫn lưu hành, mua bán nội địa.
Bây giờ, muốn đạt được như trung ương yêu cầu, thì rào cản kỹ thuật và chi phí chuẩn hóa quá cao. Nhưng nếu cứ dễ dãi mãi, sản phẩm chỉ quanh quẩn ao làng, chứ không thể bước chân vào các hệ thống siêu thị lớn hay xuất khẩu chính ngạch sang EU, Mỹ.
Ở góc độ nhà phân phối, các chuyên gia thu mua bán lẻ lớn cũng đánh giá rất cao động thái này của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Họ cho rằng, việc có một cơ quan đầu não liên bộ ngành thẩm định, sẽ giúp các nhà bán lẻ quốc tế đặt trọn niềm tin khi đưa “quốc bảo” nông sản Việt lên kệ hàng toàn cầu.
Bên cạnh đó, Bộ và các cơ quan chức năng cũng vạch ra lộ trình hỗ trợ, tư vấn kỹ thuật và nguồn vốn ưu đãi cho các chủ thể có sản phẩm bị rớt hạng hoặc chưa đủ điều kiện lên 5 sao, giúp họ xem đây là động lực để tiếp tục hoàn thiện công nghệ lõi thay vì nản lòng.
OCOP 5 sao không chỉ là tấm giấy chứng nhận treo tường, mà phải là “bệ phóng thương mại” đưa tinh hoa làng nghề Việt đi xa. Nếu không chuẩn mực, thì sản phẩm lấp lánh đó cũng chỉ “mẹ hát con khen hay”, còn lâu mới vươn xa ra thế giới.