Những hệ sinh thái trù phú nhờ cộng đồng: Bảo vệ rạn san hô để giữ sinh kế làng chài

Cộng đồng bảo vệ hệ sinh thái biển

Xã Tam Xuân (Thành phố Đà Nẵng) được thành lập trên cơ sở sáp nhập ba xã Tam Xuân I, Tam Xuân II và Tam Tiến. Là xã ven biển, nghề đánh bắt, nuôi trồng thủy sản là ngành kinh tế chủ lực của Tam Xuân. Mỗi ngày, gần 300 tàu đánh bắt xa bờ đưa về Tam Xuân cả trăm tấn hải sản. Sản lượng hải sản khai thác mỗi năm lên tới 9.900 tấn, đưa Tam Xuân đứng tốp đầu về sản lượng đánh bắt thủy sản của Thành phố Đà Nẵng.

Nghề cá trở thành sinh kế chính của người dân địa phương, được lưu giữ, kế thừa thành ngành nghề truyền thống. Biển Tam Tiến cũng là ngư trường nổi tiếng của Núi Thành.

Phó chủ tịch UBND xã Tam Xuân Đoàn Văn Linh cho biết, với đường bờ biển dài trên 8 km, cùng hệ thống sông Tam Kỳ và sông Trường Giang chảy qua, địa phương có nguồn lợi thủy sản phong phú, đa dạng. Đặc biệt, khu vực Rạn Bà Đậu là ngư trường truyền thống, nơi tập trung nhiều loài thủy sản có giá trị kinh tế cao, góp phần quan trọng vào sinh kế của người dân.

Những điều kiện tự nhiên nêu trên đã tạo nền tảng thuận lợi để phát triển khai thác thủy sản và dịch vụ hậu cần nghề cá, từng bước hình thành ngành kinh tế mũi nhọn của địa phương.

Tuy nhiên, từ xa xưa, người dân khai thác, đánh bắt bằng các phương pháp truyền thống như mành mùng, lưới vây, chụp mực, pha xúc, dịch vụ thủy sản chiếm tỷ lệ tương đối lớn. Cơ cấu tàu thuyền và nghề khai thác của xã chưa thực sự phù hợp. Nhiều tàu thuyền nhỏ vẫn khai thác, đánh bắt ven bờ bằng hình thức lưới kéo, nên gây nguy cơ làm hại đến môi trường, nguồn lợi thủy sản, các hệ sinh thái biển và làm mất dần khả năng bổ sung nguồn lợi thủy sản cho vùng ven bờ.

Thực trạng trên là điều trăn trở của chính quyền địa phương. Những sáng kiến, những hành động cụ thể để bảo vệ hệ sinh thái biển và đa dạng sinh học, nguồn lợi thủy sản đã sớm được người dân thực hiện. Câu chuyện cả làng chài cùng nhau bảo vệ vùng biển rạn san hô Bà Đậu đang là câu chuyện mẫu mực ở địa phương này.

Trao quyền cho cộng đồng

Từ năm 2021, người dân làng chài Hà Lộc đã đồng thuận thành lập Tổ cộng đồng tuần tra bảo vệ nguồn lợi thủy sản khu vực Rạn Bà Đậu với diện tích 64 ha mặt biển. Đây là khu vực biển có quần thể san hô với diện tích hơn 20ha, độ che phủ lên tới 30% và là nơi các loài hải sản chọn làm bãi đẻ.

Tổ cộng đồng rạn Bà Đậu có 43 thành viên có trách nhiệm tổ chức, quản lý, tuần tra, kiểm soát, xử lý các vi phạm liên quan đến nuôi trồng, khai thác hải sản, du lịch, bảo vệ nguồn lợi theo luật định. Ngoài ra, Tổ thực hiện tuyên truyền, người dân tuân thủ quy định IUU trong khai thác, đánh bắt thủy sản: không được đánh bắt hải sản bằng ngư cụ cấm; trong vùng cấm; các loài hải sản quý hiếm, nguy cấp và không đánh bắt hải sản có kích cỡ nhỏ hơn quy định.

Các sáng kiến như thả phao tiêu để khoanh vùng khu vực bảo vệ rạn san hô; quy hoạch phạm vi khai thác hải sản; quy định vị trí neo đậu các phương tiện du lịch phục vụ tắm biển, lặn ngắm san hô… đã được thực hiện. Tổ đã xây dựng quy chế hoạt động, phương án thực hiện đồng quản lý hải sản trên cơ sở đóng góp ý kiến của người dân, cơ quan quản lý và các chuyên gia.

Năm 2022, UBND huyện Núi Thành (tỉnh Quảng Nam cũ) ra quyết định công nhận và giao quyền quản lý 64 ha mặt biển cho Tổ cộng đồng rạn Bà Đậu, đánh dấu vai trò, trách nhiệm của tổ cộng động, trao quyền đồng quản lý cho người dân.

Tổ phó Võ Hồng Rôn cho biết, Tổ cộng đồng bảo vệ nguồn lợi thủy sản xã Tam Tiến đã đề ra phương án bảo vệ và khai thác nguồn lợi thủy sản khu vực biển rạn Bà Đậu. Đối tượng Tổ cộng đồng hướng tới bảo vệ là hệ sinh thái rạn san hô bao gồm các loài san hô và thủy sản sống trong khu vực rạn san hô (rong biển, tôm hùm mẹ đang mang trứng, tôm hùm giống, rùa biển, cá cảnh, các loại ốc, con non của các loài thủy sản và một số loài thủy sản nằm trong danh mục cấm khai thác)…

Ngoài ra, Tổ cộng đồng cũng tuyên truyền người dân bảo vệ môi trường sinh thái biển, không xả thải, đổ rác ra ngoài khu vực bờ kè Hà Lộc, nêu cao tinh thần tự giác dọn rác sau mỗi phiên chợ cá họp vào buổi sáng tại bãi biển Tam Tiến.

Ông Nguyễn Xuân Uy – Phó Chánh văn phòng UBND xã Tam Xuân cho biết, mô hình Tổ cộng đồng tuần tra, bảo vệ nguồn lợi thủy sản đã mang lại những hiệu quả rõ rệt. Các hành vi khai thác, đánh bắt thủy sản trong khu vực được bảo vệ đã hầu như chấm dứt; ý thức bảo vệ môi trường biển của người dân đã nâng cao, không còn việc tự ý xả rác ra ngoài bờ biển Tam Tiến, từ đó gây ô nhiễm môi trường biển.

Khi môi trường biển được giữ gìn trong lành, nhiều người dân đã chuyển đổi sinh kế từ đánh bắt hải sản tự nhiên sang làm du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn. Mặc dù còn sơ khai, các mô hình dịch vụ biển đã bắt đầu xuất hiện ở Tam Tiến như nhà hàng, nơi lưu trú… thu hút và giữ chân khách du lịch tìm về. Những nguồn thu nhập mới từ sinh kế bền vững đồng thời cũng “giữ chân” ngư dân ở lại bờ, chuyển đổi nghề từ đánh bắt sang làm dịch vụ du lịch trên bờ, tạo nguồn thu nhập bền vững, ổn định và có ý nghĩa bảo vệ môi trường sinh thái biển.

Cùng với sự tự giác của cộng đồng, những chiến lược, định hướng của chính quyền địa phương và sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế đã giúp người dân tự tin hơn trong quá trình tuần tra, bảo vệ hệ sinh thái biển.

Tháng 12/2025, UBND xã ban hành Kế hoạch tổ chức tuyên truyền đấu tranh, ngăn chặn các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến bảo vệ các loại động vật hoang dã và bảo vệ nguồn lợi thủy sản; tháng 1/2026, ban hành Kế hoạch triển khai thực hiện Đề án “Chuyển đổi nghề khai thác hải sản ảnh hưởng đến nguồn lợi và môi trường sinh thái” của Thành phố Đà Nẵng giai đoạn 2026-2030; tổ chức rà soát, thống kê sơ bộ các tàu cá hoạt động tại vùng biển ven bờ, vùng lộng có nguy cơ ảnh hưởng đến nguồn lợi thủy sản, môi trường sinh thái và không đủ điều kiện tiếp tục hoạt động theo quy định…

Ngoài ra, phương án củng cố và phát triển hệ thống dịch vụ hậu cần nghề cá; tổ chức sắp xếp lại chợ cá Tam Tiến (thôn Hà Lộc) để chợ cá hoạt động ổn định, hiệu quả, góp phần giải quyết việc làm cho khoảng 350-500 lao động. Các cơ sở đóng mới, sửa chữa tàu thuyền, cung ứng nhiên liệu, nước đá, thu mua và chế biến hải sản tiếp tục duy trì hoạt động, tạo điều kiện thuận lợi để bà con ngư dân yên tâm vươn khơi, bám biển.

Phần lớn ngư dân tham gia sinh hoạt trong Nghiệp đoàn nghề cá Tam Tiến góp phần tăng cường liên kết, hỗ trợ tìm kiếm cứu nạn, chia sẻ thông tin về ngư trường và bảo vệ quyền lợi chính đáng của ngư dân. Việc tổ chức sản xuất trên biển được cải thiện. Nhiều tàu cá đã tham gia tổ, đội đoàn kết, hỗ trợ nhau trong khai thác, góp phần nâng cao hiệu quả và đảm bảo an toàn khi hoạt động trên biển.

Chính quyền xã phối hợp với Trung tâm đào tạo thuyền viên mở lớp đào tạo Thuyền trưởng và Máy trưởng để nâng cao kiến thức, trình độ nghiệp vụ thuyền trưởng, máy trưởng và chức trách thuyền viên cho đội ngũ thuyền trưởng, máy trưởng giúp họ hạn chế những vướng mắc, sự cố, khó khăn trong quá trình điều khiển phương tiện, vận hành máy thủy hoạt động trên biển.

Từ đầu năm 2026, Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên tại Việt Nam (WWF-Việt Nam) đồng hành cùng Tổ cộng đồng trong công tác tuần tra, bảo vệ 64 ha mặt nước. Ngoài việc hỗ trợ trang thiết bị, kinh phí để thực hiện hoạt động tuần tra, WWF chú trọng việc tuyên truyền để người dân thay đổi nhận thức, chuyển đổi sinh kế để từ đó bảo vệ môi trường bền vững.

“Bằng những nỗ lực không ngừng của người dân, chính quyền và sự hỗ trợ của các tổ chức, các hoạt động bảo vệ nguồn lợi thủy sản đã hạn chế được hành vi sử dụng xung điện để khai thác thủy sản, góp phần bảo vệ nguồn lợi thủy sản, môi trường sống của các giống loài thủy sản, đảm bảo cuộc sống ổn định và lâu dài cho ngư dân, đáp ứng được nguyện vọng chính đáng của đại bộ phận ngư dân hành nghề trên các khu vực ven sông nên được nhân dân đồng tình ủng hộ” – Phó chủ tịch UBND xã Tam Xuân Đoàn Văn Linh cho biết.