Hành trình “hiện đại hóa” nghề câu cá ngừ đại dương ở tỉnh Đắk Lắk trải qua hàng chục năm, bắt đầu từ tàu nhỏ ra biển không có chiếc la bàn, thuyền trưởng cầm lái “như câm, như điếc” giữa biển rộng bao la. Đến nay, đã có hơn 300 chiếc tàu ứng dụng công nghệ, đủ sức tung hoành ở những vùng biển xa nhất nước ta, trở thành những “cột mốc sống” bảo vệ chủ quyền biển, đảo.
“Thời buổi công nghệ số phát triển, ngư dân chúng tôi đang uống cà phê ở tỉnh Đắk Lắk, mở điện thoại ra theo dõi hải trình chiếc tàu đánh cá hoạt động ngoài quần đảo Trường Sa (tỉnh Khánh Hòa). Hôm qua, thằng con trai nhắn tin về, đã câu được 50 con cá ngừ rồi, coi như đã đủ tổn. Năm 2008, giá dầu rẻ, 1kg cá ngừ giá 140.000 đồng; năm 2026, giá 110.000 đồng. Lấy giá cá làm thước đo để biết khó khăn của ngư dân” – ông Trần Văn Xê, phường Tuy Hòa, tỉnh Đắk Lắk, chia sẻ cảm xúc.
Người bị mắc câu
Tay ông Xê chỉ vào màn hình điện thoại và khoe đang kết nối với mạng lưới quản lý tàu cá của ngành thủy sản, nên nhìn thấy lịch sử chiếc tàu của mình. 3 ngày trước, tàu câu ở khu vực đảo Song Tử Tây; bây giờ, tàu đã di chuyển đến gần khu vực đảo Đá Nam. Ông Xê tâm sự: “Mùa này, cá ngừ đã dịch chuyển về vùng biển quần đảo Trường Sa, tàu câu luôn “chạy theo đuôi con cá” cả vùng rộng mấy trăm hải lý. Nếu có chuyện bất trắc, đưa tàu vào âu thuyền trú ẩn hoặc được trợ giúp các vấn đề cần thiết như: Mua thêm dầu, nước đá, sửa chữa tàu, cấp cứu y tế…”.
Cá ngừ được xếp vào dòng “cá quốc tế” di chuyển theo dòng hải lưu, từ nước này sang nước khác. Mùa Xuân bắt đầu vào thời vụ đánh bắt ở vùng biển quần đảo Trường Sa. Tại cảng cá Đà Rằng, phường Phú Yên, tỉnh Đắk Lắk, tàu đánh cá đậu dày đặc chờ đến lượt mình vào cập bến trực tiếp ở cầu cảng để vận chuyển đá lạnh xuống tàu, bơm dầu, nước ngọt… xong rồi phải ra ngoài neo đậu, hàng nhẹ sẽ chuyển tiếp đi qua nhiều chiếc tàu khác.
“Ngư dân từ chỗ đánh bắt cá chuồn, nhỏ bằng ngón chân cái, chuyển nghề sang đánh bắt cá ngừ to cả tạ/con, phải mất nhiều năm “chạy theo đuôi con cá” mới hiểu “tính nết” của nó, cách nó di chuyển, cách nó ăn mồi…, dần dần hình thành nghề câu chuyên nghiệp. Nói tóm tắt như vậy, trải qua thực tiễn đã có nhiều hộ phải bán tàu, bán nhà để trả nợ, vì thua lỗ, vì trả tiền “học phí” quá đắt ở trên biển. Sự thanh lọc đầy nghiệt ngã, chứ không phải làm một phát là ăn ngay đâu” – ông Xê thấm thía khi nhiều năm gắn bó với biển khơi.
Ông Xê được xếp vào danh sách những người “thiệt ăn, thiệt làm” ở tỉnh Đắk Lắk. Những năm 1980, ông ấy đi đánh lưới cá chuồn, trong quá trình thu lưới cá chuồn, ngư dân thi thoảng thấy cá ngừ lao lên chụp mồi cá chuồn văng ra khỏi lưới. Những lần đi biển sau, cầm theo lưỡi câu móc mồi cá chuồn ném xuống, cá ngừ lao đến ăn mắc câu. Ông Xê thuật lại: “Hồi đó, tàu đi biển mang theo cả tấn muối để bảo quản cá chuồn, bắt được con cá ngừ mấy chục kilogam, cắt lát ra ướp muối, vào bờ bán chợ, giá rẻ, chẳng được mấy đồng. Đây chính là khởi đầu nghề câu cá ngừ đại dương”.
Giai đoạn đầu, mỗi tàu chỉ sắm được 10-20 lưỡi câu, qua thời gian có thêm kinh nghiệm, giàn câu cứ nối dài ra, đến năm 2006, ngư dân đã làm giàn câu dài gần 30 hải lý, với hàng nghìn lưỡi câu. Ông Xê lý giải: “Thời điểm ngư dân làm nghề giã cào, lưới cá chuồn “lên đời” cá ngừ đại dương, chuyến biển đầu tiên đã bộc lộ tréo giò, tàu câu vừa chạy, vừa thả câu, chỉ cần bị rối dây cước, tàu phải dừng lại, đôi khi càng gỡ càng rối thêm, mất rất nhiều thời gian. Rồi có anh bị lưỡi câu móc vào chân, buộc phải nhảy xuống biển theo đường câu, tàu quay lại vớt lên, gỡ lưỡi câu ra. Tôi luôn để cây dao bên vô lăng tàu, thấy có vấn đề bất trắc với người lao động, nhảy ra cắt dây ngay lập tức để bảo vệ tính mạng”.
“Phong tỏa” đàn cá bằng lưỡi câu
Nghề biển có muôn vàn sáng kiến từ thực tiễn sóng gió, qua thời gian trở thành tri thức chung. Vì có nhiều tàu cùng tỏa đi tìm luồng cá, dần dần ngư dân có nhiều kinh nghiệm phán đoán, tổ chức đón đánh những đàn cá ngừ di cư từ vùng biển Thái Bình Dương vào Biển Đông. Những cơn bão cuối mùa mưa vào tháng 11 âm lịch, cá ngừ bắt đầu di cư vào vùng Biển Đông nước ta, từ vĩ tuyến 14 – 18 (từ Đà Nẵng đến Quảng Bình).
“Thời điểm này, gió mùa Đông Bắc thổi liên canh, liên hồi, ở giữa biển gió lúc nào cũng giật cấp 5, tàu mình phải chạy ngược sóng để đón luồng cá di cư từ phía Bắc vào vùng biển miền Trung nước ta. Mấy chiếc tàu nhỏ không dám đương đầu, đi ngoài khơi phải sắm tàu lớn mới chống chọi lại. Nhiều khi gió quá to chịu không nổi, phải ngừng câu, tìm vào đảo núp một vài ngày, thấy hơi dịu dịu mới quay ra thả câu. Thời điểm này, cá đang đói bụng, mồi câu bỏ xuống là đớp ngay. Từ tháng 2 – 4, cá di chuyển xuống dần ngư trường Trường Sa, Côn Đảo, đôi khi “chạy theo” xuống gần Phú Quốc” – ông Võ Đốc, phường Tuy Hòa, tường thuật quá trình đi tìm quy luật cá ngừ di chuyển.
Theo lời kể của các thuyền trưởng, thời kỳ câu giàn, ở Biển Đông cá ngừ rất nhiều, họ thấy cá nổi lên mặt nước dày đặc, rộng khoảng 3km2. Những lúc này, cá không bao giờ ăn mồi, cho dù có quăng mồi xuống trước miệng, nó cũng không thèm. Thấy vậy, ngư dân bửa giàn câu mai phục ngay tại vùng đó 4 – 5 ngày, có khi trúng đậm, nhưng có lúc nó chẳng bao giờ ăn mồi, thuyền trưởng phải chạy đi vùng khác đánh. Nhiều ngư dân đã phát hiện ra đặc tính cá ngừ đại dương vừa chạy, vừa ăn mồi, giúp ngư dân điều chỉnh các phương pháp đánh bắt hiệu quả nhất. “Sóng to, gió lớn, mình đừng sợ mà bỏ chạy, hãy kiên trì mai phục tại trận địa. Hết gió, sóng biển tạm êm, cá đang đói bụng, thả mồi câu xuống là đớp ngay, chắc chắn sẽ trúng lớn. Đến bây giờ, tui có rất nhiều tọa độ đánh bắt cá ngoài biển” – ông Xê tỏ vẻ mình như một “đài” quan sát cá.
– Con cá ngừ đi giữa đại dương rộng lớn, mực nước sâu 1.000 – 2.000m, đâu có phải như con cá rô trong ao đâu để anh xác định được vị trí của nó một cách dễ dàng? – tôi hỏi ngược lại.
– Điểm mấu chốt nằm chỗ đấy. Ai giàu to, ai thắng lớn là từ đúc kết kinh nghiệm hàng năm, rút tỉa thành cẩm nang của mỗi tàu. Nói nhiều anh khó hiểu, tui nói một cách dễ hiểu như thế này: Năm nay, tui đánh ở điểm A trúng lớn, tọa độ A hiện lên màn hình máy định vị vệ tinh toàn cầu, tui phải nhớ chính xác trong đầu, hoặc ghi vào sổ. Năm sau, vào đúng thời điểm này, tui đưa tàu ra đánh bắt ở tọa độ A năm trước, thế là trúng lớn. Nếu có xê dịch chỉ 2 – 4 ngày, thuyền trưởng động viên lao động cương quyết chờ đợi cá đến. Vì con cá ngừ luôn đi theo dòng hải lưu và di chuyển kiểu vòng xoáy lò xo, nó không bao giờ di chuyển nhanh. Nhiều lần mấy cha con tui đi chệch vị trí, thế là hiệu quả đánh bắt thấp, bị lỗ tổn nặng, tui coi đó là tiền học phí “trường đại học thực tiễn” trên biển.
(Còn tiếp)
Lệ Giang
bienphong.com.vn