Mắm bò hóc là gì? Nhiều người suy theo kiểu… nôm na bảo, bò hóc là loại mắm mà bò ăn bị hóc! Nhưng trinh sát Phan Thanh Sinh, biệt hiệu Sinh gạo thì rất rành. Sinh bảo, bò hóc, prahok hay pro-hoc là tên một loại mắm làm từ nguyên liệu chính là cá nước ngọt, do người Khmer ở Campuchia cũng như người Khmer ở Nam Bộ Việt Nam thực hiện.
Lính ở K ai cũng sợ loại mắm này. Mùi nó rất khó ngửi. Dạo đánh sang bên kia sông Mê Kông, một anh lính vô tình làm đổ cái chum nhỏ đặt trước nhà. Cả đêm D bộ phải chịu đựng cái mùi bí hiểm không hiểu từ đâu. Hôm sau người dân về, lính ta mới biết, đó là mùi bò hóc. Họ còn múc cho một bát. Nhưng không ai dám ăn. Bữa trưa, thấy họ trộn bò hóc với me chua bốc ăn ngon lành.
Có người ở Campuchia đến bốn năm năm, nhưng vẫn không thể ăn bò hóc. Nhưng có người rất thích ăn, rồi nghiện, như Phan Thanh Sinh, bạn tôi.
Dạo đầu năm 1979, D8 đóng quân ở phum Choăm Sre, một phum gần biên giới Campuchia – Thái Lan. Tôi bị sốt rét. Sinh đi truy quét từ biên giới về, rẽ qua đưa tôi tuýp thuốc đánh răng. Tôi chưa hiểu để làm gì. Tưởng bạn cho mình, tôi cất vào ba lô.
Hôm sau, Sinh hỏi hộp kem mang vào phum đổi mắm bò hóc. Tôi ngạc nhiên người dân ở đây có đánh răng đâu. Họ làm sạch răng bằng cát. Và đổi gì chả đổi, lại đi đổi mắm bò hóc. Sinh khẳng định đổi được và đã từng đổi ở phum Konzon mấy lần rồi.
Chiều bạn, tôi dẫn Sinh vào nhà cô Thíp. Cô Thíp luôn có cảm tình với bộ đội Việt Nam. Cô ấy chỉ cái nhà có cây xoài lớn. Vào nhà chào hỏi mấy câu, tôi đưa típ thuốc ra. Ông chủ nhà không biết đó là cái gì. Tôi phải làm hiệu để đánh răng. Cô con gái từ trên nhà sàn chạy xuống cầu thang cầm ngay lấy típ thuốc rồi biến lên nhà. Tôi chỉ vào chum bò hóc, Sinh nói luôn: ‘’Xa nganh! Xa nganh chờ rờn!’’ (Ngon! Ngon lắm!). Ông chủ hiểu ý, xé lá chuối, múc cho Sinh mấy muôi. Sinh bỏ vào hăng gô, miệng cười toe toét. Sinh nhìn ông chủ nhà, gật đầu cảm ơn, tay bốc bò hóc cho vào miệng. Chưa đã cơn thèm, Sinh bốc miếng nữa rồi đưa tay mút. Ông chủ nhà còn biếu Sinh một vốc me. Sinh huýt sáo vang phum, xốc ba lô về trung đoàn ngay.
Năm 1980, trong một trận đánh gần biên giới, Sinh bị thương. Vết thương ở phần mặt và ngực, tuy nhẹ nhưng vẫn phải đi viện. Nằm viện buồn, chỉ ăn chơi và uống thuốc. Buổi sáng, bác sĩ bắt bệnh nhân đi nhổ cỏ, gọi là vận động cho người đỡ ỳ trệ. Lính đánh bài thâu đêm. Nhổ cỏ Sinh không thích. Đánh bài Sinh không khoái. Ra chỗ lái xe chơi, thấy có xe đi Kulen, Sinh xin bám theo.
Kulen là một phum lớn, khá sầm uất. Nơi đây người Khmer gốc Hoa sống thanh bình. Địa thế Kulen thật lí tưởng. Không khí trong lành. Không gian lúc nào cũng đượm đầy ánh sáng. Người dân nơi đây rất quý bộ đội Việt Nam.
Vì sao Sinh thích Kulen? Chuyện thế này. Khi đi đánh biên giới, Sinh có thu được ít đồ. Mấy thứ gương, lược, lưỡi dao cạo… mà lính Pol Pot vận chuyển vào nội địa. Dân Kulen khoái mấy thứ gia dụng này. Thời Pol Pot bị cấm. Giờ mới có dịp làm đẹp.
vàng… Nó vẫn chết nhăn răng’’. Sinh tham khảo tôi, thực ra, tôi chẳng có tí kinh nghiệm gì. Trần Hải, lính C7 bảo: ‘’Trong chuyện này, Sinh rành hơn ông nhiều. Nó tham khảo cho vui thôi. Trong đầu nó có nhiều phương án lắm!’’
Sinh lặn lội về Kulen. Bà mẹ bị đau chân, việc làm mì do anh chị Chen đảm nhận. Em Chen đã lên tỉnh, học lớp bồi dưỡng nghiệp vụ giáo viên tiểu học. Sinh thẫn thờ như người mất của. Chị Chen đưa cho Sinh một vò nhỏ đầy bò hóc mới làm. Chị Chen bảo mắm này do Chen làm. Chen bảo em làm cho anh Sinh riêng vò này. Trước khi đi học Chen còn dặn “Nếu anh Sinh về, nhờ chị đưa giùm”.
Trên đường, chiếc vò trong ba lô Sinh như nặng thêm. Sao em Chen không nói ‘’nếu anh Sinh đến’’ mà lại nói ‘’về’’? Như thế, em ấy coi mình là người nhà rồi. Tiếc quá, em Chen mới đi hai tháng, sao mình không về sớm hơn?
Sau này, Sinh cứ trêu chúng tôi: Chúng mày chuyện ở Campuchia toàn ùng với oàng. Còn tao đây, có chuyện đánh nhau, cả chuyện tình, lại còn cả vật kỉ niệm. Thế mới là lính chiến trường K chứ!’’
Ừ nhỉ, chúng tôi nghiệm ra, mấy ai được như Sinh.
Và bây giờ, trong nhà, Sinh vẫn dành một chỗ trang trọng đặt cái vò. Ai không biết sẽ tưởng đó là vò gốm Bát Tràng hay Chu Đậu. Những ngày trống vắng, ngồi nhà một mình, Sinh lại cầm cái vò, đưa lên mũi ngửi. Cái vò tỏa ra hương bò hóc năm nao.
Đoàn Tuấn
Văn nghệ Quân đội
