Chuyển đổi sinh kế cho ngư dân: [Bài 1] Đánh bắt giảm sút

LTS: Quy hoạch bảo vệ và khai thác nguồn lợi thủy sản thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (tại Quyết định số 389/QĐ-TTg) đặt mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam sẽ giảm còn 83.600 tàu cá, yêu cầu đối với địa phương phải giảm tối đa 12% tàu cá so với năm 2020. Cùng đó, quyết tâm gỡ “thẻ vàng” IUU đặt ra yêu cầu chuyển đổi sinh kế cho ngư dân ven bờ.

Thu nhập bấp bênh 

Những năm trước đây, số lượng tàu cá ở Gia Lai không ngừng tăng trưởng, trong khi nguồn lợi thủy sản ngày càng cạn kệt, dẫn tới sản lượng đánh bắt của các tàu cá giảm sút nghiêm trọng. Đó là chưa kể phí tổn của mỗi chuyến đi biển ngày càng tăng cao do giá nhiên liệu, đá lạnh (dùng để bảo quản hải sản), lương thực – thực phẩm không ngừng tăng, nên thu nhập của ngư dân trở nên bấp bênh. Theo tính toán của nhiều chủ tàu, sau 3-4 chuyến đi biển, may mắn lắm cũng chỉ đủ bù chi phí, không ít tàu liên tục bị thua lỗ.

Ngư dân Huỳnh Chánh Thi, chủ tàu kiêm thuyền trưởng tàu cá BĐ 99007 TS ở Ka Kông, phường Hoài Nhơn Đông cho hay: Nghề đánh bắt cá ngày càng khó khăn, nhất là từ gần giữa năm 2024 đến nay. Trước đây giá nguyên liệu chỉ 11.000đ-12.000đ/lít, giờ tăng đến 18.000đ-19.000đ/lít; lương thực, thực phẩm theo giá dầu đều tăng theo, nên chi phí cho các chuyên đi biển tăng từ hơn 100 triệu đồng/chuyến, thậm chí có chuyến chi phí đội lên 200-300 triệu đồng.

“Đó là chưa kể tiền “mua bạn” – khoản tiền chủ tàu tạm ứng cho các thuyền viên trước mỗi chuyến ra khơi, ít cũng mỗi người 5-7 triệu đồng. Tàu của tôi làm nghề lưới vây, bình quân mỗi chuyến đi biển phải có ít nhất 15 thuyền viên mới đủ người làm. Riêng tiền “mua bạn” trước mỗi chuyến ra khơi cũng trên dưới 100 triệu đồng”, ông Thi chia sẻ.

Nếu chuyến đi biển đánh bắt không thuận lợi, tôm cá thu được ít, chủ tàu kể như mất đứt số tiền “mua bạn” đó chứ không thu lại được. Còn nếu may mắn đánh bắt đạt sản lượng, có lãi nhiều, chủ tàu lại phải chia thêm lợi nhuận cho các thuyền viên ngoài số tiền tạm ứng. Ấy là luật bất thành văn của ngư dân vùng này, ông Thi bộc bạch.

Theo lão ngư Bùi Thanh Ninh ở phường Hoài Nhơn Bắc: “Trước đây khoảng 10 năm là quãng thời gian tàu cá đánh bắt xa bờ ở phía đông Gia Lai phát triển rất mạnh, trong khi biển thì ngày càng vắng cá nên sản lượng đánh bắt giảm sút là điều tất nhiên. Muốn ngành thủy sản phát triển bền vững, không gì khác hơn là phải giảm số lượng tàu cá, đánh bắt có trách nhiệm để bảo vệ nguồn lợi thủy sản”.

Tàu nhỏ phải… nằm bờ

Nhằm chuyển đổi sinh kế cho ngư dân, giải bản tàu cá không có nhu cầu hoạt động, không đủ điều kiện khai thác, cuối năm 2025, Hội đồng nhân dân tỉnh Gia Lai ban hành Nghị quyết số 27/2025 về chính sách hỗ trợ. Nghị quyết được xây dựng với mục tiêu kép: Vừa góp phần bảo vệ nguồn lợi thủy sản, vừa chăm lo sinh kế, an sinh xã hội cho cộng đồng ngư dân. Chính sách này là không chỉ hỗ trợ kinh phí giải bản tàu cá mà còn hướng tới chuyển đổi sinh kế một cách căn cơ, lâu dài.

Đối tượng thụ hưởng của chính sách gồm chủ tàu cá, thuyền viên, lao động trực tiếp trong khai thác thủy sản và các thành viên hộ gia đình sống phụ thuộc vào nghề cá, đáp ứng điều kiện theo quy định. Ngư dân thuộc diện thụ hưởng được hỗ trợ học nghề, đào tạo chuyển đổi việc làm, tư vấn và giới thiệu việc làm; đồng thời được tiếp cận các nguồn vốn ưu đãi để phát triển sinh kế mới phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Ông Cao Thanh Thương, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Gia Lai khẳng định: Giải bản tàu cá, chuyển đổi nghề cho ngư dân là giải pháp tái cơ cấu đội tàu khai thác theo hướng tinh gọn, hiệu quả hơn. Việc sắp xếp lại các tàu cá không đủ điều kiện hoạt động sẽ giúp quản lý nghề cá thuận lợi, đồng thời mở ra hướng sinh kế phù hợp, ổn định cuộc sống cho ngư dân.

“Sau chuyển đổi, lao động nghề biển có thể tham gia nuôi trồng thủy sản, dịch vụ hậu cần, chế biến thủy sản, du lịch cộng đồng ven biển hoặc các ngành nghề phi nông nghiệp tại địa phương có thu nhập ổn định hơn”, ông Thương cho hay.

Đáng chú ý, theo ông Nguyễn Hữu Nghĩa, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản Gia Lai, “các quy định về giám sát hành trình, ghi nhật ký khai thác, truy xuất nguồn gốc thủy sản được ngành chức năng triển khai quyết liệt khiến nhiều tàu cá công suất nhỏ, làm nghề khai thác truyền thống bộc lộ rõ những hạn chế. Những tàu cá không đáp ứng đủ điều kiện pháp lý buộc phải nằm bờ”.

“Sở Nông nghiệp và Môi trường Gia Lai đã xin ý kiến của Bộ Nông nghiệp và Môi trường. Trong khi chờ ý kiến chính thức, Sở đang xây dựng phương án triển khai. Từ nay đến cuối năm 2026 phải giải quyết dứt điểm nhóm tàu này. Trong thời gian chờ đợi, khi ngư dân chưa thể đi biển, thì tỉnh vẫn cần tiếp tục có chính sách để ổn định đời sống cho bà con”, ông Nghĩa chia sẻ.

Nghị quyết 27/2025 của HĐND tỉnh Gia Lai ngày 9/12/2025 quy định: Để chuyển đổi sinh kế cho ngư dân, tỉnh sẽ hỗ trợ đào tạo nghề: Thời gian hỗ trợ học nghề tối đa không quá 3 tháng. Hỗ trợ một lần bằng tiền cho chủ tàu cá và các thành viên trong cùng hộ gia đình đang sinh sống thực tế, thuộc diện có tàu cá giải bản, tham gia đào tạo nghề: Hỗ trợ chi phí đào tạo mức tối đa 3.000.000 đồng/người/tháng/khóa học; hỗ trợ tiền ăn 900.000 đồng/người/tháng/khóa học; hỗ trợ tiền đi lại 200.000 đồng/người/khóa học.

Tỉnh đồng thời hỗ trợ giải quyết việc làm cho chủ tàu và các thành viên hộ gia đình đang cùng sinh sống có tàu cá giải bản theo quy định này được ưu tiên hưởng các chính sách hỗ trợ sau: Tư vấn, giới thiệu việc làm miễn phí tại Trung tâm Dịch vụ việc làm tỉnh; hỗ trợ vay vốn ưu đãi để tạo việc làm, duy trì và mở rộng việc làm, hoặc đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, từ Quỹ quốc gia về việc làm và các nguồn tín dụng ưu đãi khác theo quy định của pháp luật; được ưu tiên tham gia các chương trình, dự án hỗ trợ chuyển đổi sinh kế, khởi nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp, thủy sản và dịch vụ ven biển do tỉnh triển khai.