Khi sương sớm còn phủ mờ mặt biển, những con thuyền nhỏ đã lặng lẽ trở về bến, khoang đầy ruốc hồng và cá trích bạc. Mùa khai thác hải sản gần bờ ở vùng biển Nghệ An không chỉ mang theo niềm vui trúng vụ, được giá mà còn mở ra một nhịp sinh kế rộn ràng. Từ ngư dân đánh bắt qua đêm đến người thu mua, chế biến, nướng cá, phơi ruốc…, tất cả cùng chuyển động theo mùa biển, tạo nên bức tranh kinh tế ven bờ sôi động, mềm mại mà bền bỉ.
Trời chưa kịp sáng hẳn, bến cá Quỳnh Lập (phường Tân Mai) đã rộn ràng tiếng máy nổ. Trong làn sương mờ bảng lảng, từng chiếc thuyền nhỏ nối đuôi nhau cập bến, khoang thuyền đỏ hồng màu ruốc tươi. Những chiếc khay nhựa đầy ắp được chuyền tay từ thuyền lên bờ, tiếng gọi nhau í ới, tiếng xe lạnh nổ máy chờ sẵn tạo nên nhịp điệu quen thuộc của mùa biển. Mùi mặn của gió sớm hòa lẫn mùi ruốc tươi lan trong không khí, báo hiệu một phiên biển bội thu.
Đây là thời điểm vào vụ khai thác ruốc. Những chiếc thuyền nhỏ chỉ với một hoặc hai lao động, xuất bến từ khoảng 17 giờ chiều hôm trước, sau một đêm bám biển đã trở về. Không cần đi xa, chỉ quanh vùng ngư trường gần bờ, nhưng mỗi chuyến đi cũng mang lại sản lượng khá.
Trên bến, người kéo khay, người cân hàng, người ghi sổ, các công đoạn nối tiếp nhau nhịp nhàng, thuần thục như một guồng quay đã ăn sâu vào nhịp lao động làng biển. Ông Hoàng Văn Tiến, chủ tàu NA73239TS, vừa kéo chiếc khay ruốc cuối cùng lên bờ vừa lau vội những giọt mồ hôi còn đọng trên trán: “Chúng tôi rời bến từ chiều hôm qua, chạy quanh vùng gần bờ, cứ 20 phút kéo lưới một lần. Đêm nay ruốc khá, thu được gần 5 tạ. Giá năm nay khoảng 20.000 đồng/kg, cao hơn năm ngoái nên anh em phấn khởi. Trừ chi phí dầu, mỗi người cũng có khoảng 2 triệu đồng. Đi gần bờ, ít tốn nhiên liệu, lại quay vòng nhanh, nên dù giá dầu tăng vẫn có lãi, bà con yên tâm bám biển”.
Chiếc thuyền của ông Tiến nhỏ gọn, phía mũi gắn hai sào lớn căng lưới. Khi thuyền di chuyển, tấm lưới chìm dưới mặt nước, gom từng đàn ruốc theo dòng chảy. Sau mỗi lần kéo, ruốc được dồn vào khay, chuyển xuống khoang. Cứ thế suốt đêm, ánh đèn vàng hắt xuống mặt biển, những mẻ ruốc nối nhau đầy dần, đến rạng sáng thì quay về bến. So với những chuyến biển dài ngày, nghề cào ruốc đơn giản hơn nhiều.
Không cần đá lạnh, không phải tích trữ lương thực, nhiên liệu cũng chỉ tiêu hao trong vài giờ chạy máy. Mỗi tàu chỉ một hoặc hai người, chi phí nhân công thấp, thời gian quay vòng nhanh. Trong bối cảnh giá xăng dầu tăng cao, cách khai thác này trở nên phù hợp hơn bao giờ hết, nhất là với những ngư dân không có tàu lớn hoặc không đủ sức đi biển dài ngày.
Ông Trần Văn Hậu, chủ tàu NA80172TS chia sẻ: “Làm nghề này phải tính toán từng chuyến. Đánh ruốc gần bờ nên chi phí thấp, chỉ qua một đêm là về, không tốn đá lạnh, nhân công cũng ít. Giá dầu tăng nhưng nếu trúng ruốc vẫn có lãi. Chúng tôi còn tranh thủ thả thêm lưới ghẹ hoặc kéo cá nhỏ để tăng thu nhập. Nghề biển là kế sinh nhai lâu nay, nên bà con phải linh hoạt thích ứng, đi gần nhưng vẫn giữ được nguồn thu”.
Điều khiến ngư dân phấn khởi không chỉ là sản lượng khá mà còn bởi giá bán ổn định. Ruốc cập bến gần như được mua hết, không phải chờ đợi. Nhiều thương lái còn đặt trước, thậm chí túc trực từ sớm để thu mua. Những chuyến biển ngắn ngày, chi phí thấp, sản lượng ổn định, đầu ra thuận lợi tất cả tạo nên một mùa khai thác gần bờ “ăn nên làm ra”. Trong bối cảnh ngư trường xa khó khăn, nguồn lợi giảm, chi phí tăng, mùa biển gần bờ trở thành điểm tựa giúp ngư dân duy trì sinh kế, giữ nhịp mưu sinh bền bỉ nơi làng biển.
Không chỉ ruốc, mùa này cá trích cũng xuất hiện dày hơn. Tại cảng cá Quỳnh Phương, (phường Quỳnh Mai), nhiều tàu sau hai ngày khai thác mang về khoảng 2 tấn cá trích. Những mẻ cá bạc ánh dưới nắng sớm xếp đầy trên khoang, nhanh chóng được chuyển tay lên bờ.
Người bốc cá, người cân hàng, người ghi sổ, xe lạnh chờ sẵn để đưa hàng về các cơ sở thu mua, chế biến. Nhịp chuyển động gấp gáp ấy mở ra vòng quay mưu sinh nối dài từ biển vào bờ, nơi những mẻ hải sản gần bờ không chỉ mang lại thu nhập cho ngư dân mà còn tạo việc làm cho người thu mua, chế biến, phơi sấy, nướng cá… hình thành chuỗi sinh kế sôi động theo mùa biển.
Theo những khay ruốc rời bến cá trong buổi sớm, nhịp mưu sinh trên bờ cũng bắt đầu chuyển động. Từ bãi phơi ven cảng đến các cơ sở thu mua, nhà máy sấy, rồi những bếp than nướng cá đỏ lửa, tất cả nối nhau thành một vòng quay kinh tế sôi động. Những sản vật đánh bắt gần bờ, từ con ruốc nhỏ bé đến mẻ cá trích bạc không chỉ dừng lại ở khoang thuyền mà tiếp tục mở ra sinh kế cho nhiều lao động ven biển.
Có mặt từ bến cá khi trời còn mờ sương, chị Nguyễn Thị Phương Thu, một thương lái thu mua ruốc, tất bật cân hàng, phân loại rồi chuyển lên xe lạnh. Những khay ruốc tươi được gom lại, nhanh chóng đưa về cơ sở sơ chế.
“Ruốc mua về sẽ được luộc, phơi khô, cấp đông rồi chuyển đi các tỉnh. Năm nay giá đầu vào tăng nhưng tiêu thụ vẫn thuận lợi, nhất là dịp du lịch. Ruốc khô bán khoảng 120.000–150.000 đồng/kg nên vẫn có lãi. Quan trọng là có hàng đều, mình thu mua hết cho bà con để họ yên tâm ra khơi”, chị Thu chia sẻ.
Cách đó không xa, những bãi phơi ruốc trải dài theo triền cát. Dưới nắng sớm, ruốc chuyển dần sang màu vàng nhạt, mùi biển thoang thoảng trong gió. Người phơi, người đảo, người thu gom… công việc diễn ra theo nhịp nắng. Buổi sáng trải ruốc, trưa đảo đều, chiều thu gom, đóng bao. Lao động chủ yếu là phụ nữ trung niên, người lớn tuổi, tranh thủ làm theo giờ. Chị Hồ Thị Tịnh, một lao động thời vụ vừa đảo ruốc vừa nói: “Mùa ruốc có việc đều, sáng ra là có mặt từ sớm. Công việc nhẹ, làm theo giờ, mỗi ngày được 250.000 – 300.000 đồng. Nhờ vậy có thêm thu nhập, không phải đi làm xa. Khi ruốc nhiều thì làm cả ngày, ít thì làm buổi, cũng có đồng ra đồng vào”.
Không chỉ phơi khô, ruốc còn được đưa vào các nhà máy chế biến. Tại một cơ sở sấy ruốc ở phường Tân Mai, dây chuyền hoạt động liên tục. Ruốc sau khi làm sạch được đưa vào máy hấp, sấy, đóng gói. Công nhân làm việc theo từng khâu, người cấp liệu, người vận hành máy, người đóng bao.
Chủ cơ sở cho biết mỗi ngày thu mua khoảng 15 tấn ruốc tươi. Nhờ dây chuyền sấy công nghiệp, sản phẩm không phụ thuộc thời tiết, có thể cung ứng ổn định cho thị trường và xuất khẩu. Bình quân lao động tại đây có thu nhập khoảng 250.000 – 300.000 đồng/ngày, tạo việc làm cho nhiều người địa phương.
Ngoài chế biến khô, ruốc còn được đưa vào ủ mắm, một nghề truyền thống lâu đời của cư dân ven biển. Trong những khoảng sân phía sau nhà, các chum sành xếp thành hàng, ruốc được trộn muối, ngâm ủ theo quy trình truyền thống. Sau gần 1 năm lên men, ruốc trở thành mắm tôm, sản phẩm đặc trưng của vùng biển.
Ông Nguyễn Văn Tuấn, chủ cơ sở chế biến mắm tôm ở phường Tân Mai cho biết: “Mùa ruốc, mỗi ngày chúng tôi thu mua hàng tấn ruốc tươi để ủ mắm. Ruốc được đưa vào chum sành, ủ tự nhiên khoảng 1 năm mới cho ra sản phẩm. Làm mắm tuy lâu nhưng giá trị cao, tiêu thụ ổn định, giúp tận dụng nguồn ruốc mùa vụ”.
Không chỉ ruốc, cá trích từ những chuyến biển gần bờ cũng nhanh chóng tạo nên nhịp mưu sinh mới. Tại cơ sở nướng cá của bà Nguyễn Thị Chính (phường Quỳnh Mai), hàng chục bếp than đỏ lửa từ sáng sớm. Cá trích vừa thu mua được rửa sạch, xếp lên vỉ, đưa vào lò nướng. Khói than quyện mùi cá thơm lan tỏa khắp khoảng sân nhỏ. Những người phụ nữ thoăn thoắt lật cá, xếp khay, đóng gói. Công việc diễn ra đều đặn từ 6 giờ sáng đến đầu giờ chiều. “Mỗi ngày cơ sở nướng khoảng 5 tấn cá các loại, chủ yếu là cá trích, cá thu. Cá nướng bán cho thương lái đưa đi các chợ. Nghề này giúp gia đình có thu nhập ổn định, đồng thời tạo việc làm cho khoảng 10 lao động nữ địa phương”, bà Chính chia sẻ.
Từ bến cá đến bãi phơi, từ nhà máy sấy đến cơ sở làm mắm, bếp nướng cá, chuỗi sinh kế hình thành một cách tự nhiên theo mùa. Những con ruốc nhỏ bé, những mẻ cá trích bạc đã kéo theo hàng trăm lao động tham gia vào các công đoạn thu mua, sơ chế, chế biến.
Ông Trương Công Vũ – Phó Chủ tịch Hội Nông dân phường Tân Mai cho biết, trên địa bàn có hàng trăm tàu khai thác ruốc, cùng với đó là nhiều cơ sở chế biến, thu mua. Mỗi mùa vụ tạo việc làm cho hàng trăm lao động, chủ yếu là phụ nữ và người lớn tuổi. “Mùa khai thác gần bờ giúp ngư dân giảm chi phí, vẫn có thu nhập. Đồng thời, các hoạt động thu mua, chế biến cũng tạo thêm nhiều việc làm cho người dân. Đây là sinh kế quan trọng, góp phần ổn định đời sống vùng biển”, ông Vũ nói.
Từ những chuyến biển gần bờ, vòng quay mưu sinh được nối dài. Những con ruốc, mẻ cá trích không chỉ mang lại thu nhập cho ngư dân mà còn mở ra sinh kế cho người dân vùng biển. Khi mặt trời lên cao, bến cá dần thưa người, nhưng ở những bãi phơi, nhà xưởng, bếp than… nhịp mưu sinh vẫn tiếp tục sôi động theo mùa biển…
Thanh Phúc / Trình bày: Hồng Toại
baonghean.vn