Biển Nghệ An không chỉ có nắng, gió và những bãi tắm đẹp, mà còn lưu giữ kho tàng văn hóa đặc sắc của cư dân ven biển. Từ lễ hội cầu ngư, tục thờ cá Ông, làng nghề nước mắm đến nhịp sống bến cá, chợ cá…, tất cả đều có thể trở thành sản phẩm du lịch khác biệt. Thế nhưng, tiềm năng ấy vẫn chưa được khai thác tương xứng.
18 giờ ngày 31/3, bãi biển Làng Kim, xã Hải Châu rộn ràng, náo nhiệt trong không khí ngày hội cá trích. Trên bãi biển, 1 sân khấu lớn được dựng lên hướng ra biển, nơi diễn ra lễ khai mạc, các tiết mục văn nghệ, màn bắn pháo hoa thu hút đông đảo người dân và du khách.
Cách đó không xa là hàng chục gian hàng bày bán đủ loại cá trích: Từ cá tươi, cá phơi khô đến những vỉ cá nướng thơm lừng phục vụ tại chỗ. Trong làn gió mặn, du khách vừa dạo quanh các gian hàng, vừa thưởng thức cá trích nóng hổi ngay trên bãi cát.
Chị Chu Thị Hồng – chủ một quán ăn ở xóm Xuân Châu, xã Hải Châu cho rằng, điều khiến món cá trích nướng được yêu thích không chỉ nằm ở hương vị, mà còn ở không khí rất riêng của làng biển. “Du khách thích được ngồi trên bãi cát, nghe tiếng sóng, nhìn thuyền cập bến, thấy người dân quây quần bên bếp than như từ bao đời nay”, chị Hồng chia sẻ.
Theo chị Hồng, người dân xã Hải Châu vẫn muốn giữ nguyên cách chế biến mộc mạc của ngư dân. Cá vừa từ thuyền đưa lên bờ được nướng ngay, không tẩm ướp cầu kỳ. “Chúng tôi muốn du khách cảm nhận được hương vị thật của biển và cả nếp sống của người dân làng chài”, chị nói.
Ông Nguyễn Nhã Sơn – Phó Chủ tịch UBND xã Hải Châu cho biết, địa phương muốn thông qua ngày hội cá trích để quảng bá hình ảnh, đồng thời, giới thiệu nếp sống, văn hóa và nghề biển của người dân vùng ven biển Diễn Châu. Về lâu dài, xã Hải Châu sẽ xây dựng nơi đây thành một sản phẩm du lịch thường niên, gắn với trải nghiệm làng chài và ẩm thực biển.
Từ câu chuyện ở xã Hải Châu có thể thấy, Nghệ An đang sở hữu một “mỏ vàng” văn hóa biển chưa được khai thác hết, gồm 2 nhóm chính: Ẩm thực – đời sống làng biển và tín ngưỡng – lễ hội. Trong đó, ẩm thực và đời sống cư dân miền biển là nhóm gần gũi, dễ tạo sức hút nhất với du khách. Ngoài cá trích, vùng biển Nghệ An còn có nhiều món ăn đã trở thành “thương hiệu” như mực nhảy, gỏi cá, ghẹ hấp, cháo nghêu, nước mắm, mắm ruốc… Điều hấp dẫn là phía sau mỗi món ăn đều là câu chuyện về đời sống mưu sinh của người dân.
Tại nhiều địa phương như Cửa Lò, Hải Châu, Quỳnh Phú, Tân Mai, nghề làm nước mắm, chế biến hải sản khô, mắm ruốc vẫn được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Đây là những làng nghề hoàn toàn có thể trở thành điểm đến để du khách tham quan, trải nghiệm, mua sản phẩm.
Nhưng điều tạo nên chiều sâu cho ẩm thực biển không chỉ là món ăn, mà còn là không gian sống của cư dân làng chài. Khi trời chưa sáng hẳn, tại bến cá Nghi Thủy ở phường Cửa Lò hay cảng cá Lạch Quèn ở xã Quỳnh Phú, hàng chục chiếc thuyền nối nhau cập bến. Tiếng máy nổ, tiếng gọi nhau í ới, tiếng mặc cả ở chợ cá tạo nên nhịp sống sôi động. Đó không chỉ là đời sống nghề biển, mà còn là một “không gian văn hóa” sống động – nơi lưu giữ phong tục, tập quán và ký ức của cư dân ven biển.
Thời gian qua, tại phường Cửa Lò, một số tour trải nghiệm đã đưa du khách đi chợ cá lúc bình minh, theo ngư dân kéo lưới, tham quan làng chài. Tuy quy mô còn nhỏ lẻ, nhưng những trải nghiệm ấy bước đầu tạo được sự khác biệt so với kiểu du lịch biển truyền thống chỉ tắm biển, nghỉ dưỡng.
Nhóm giá trị thứ hai là tín ngưỡng và lễ hội gắn với biển. Dọc bờ biển Nghệ An, cùng với những ngôi đền nổi tiếng như đền Cờn, đền Mai Bảng, đền Vạn Lộc, đền Yên Lương nhiều làng chài vẫn lưu giữ tục thờ cá Ông, tục cầu ngư, cầu cho trời yên biển lặng, tôm, cá đầy khoang.
Trong hệ thống lễ hội vùng biển Nghệ An, Lễ hội Đền Cờn nổi bật với tục “chạy ói” – nghi thức rước kiệu độc đáo trên bãi biển. Sau lễ cầu ngư, trai tráng khiêng kiệu Tứ vị Thánh Nương vừa chạy vừa tung kiệu lên cao trong tiếng hò reo, tạo nên hình ảnh “kiệu bay” hiếm thấy ở các lễ hội ven biển.
Trong khi đó, Lễ hội Đền Mai Bảng mang sắc thái mộc mạc của vùng bãi ngang, nổi bật với nghi thức cầu ngư và tế thần biển đầu năm. Còn Lễ hội Đền Vạn Lộc đặc sắc bởi nghi thức rước thần và hội đua thuyền trên sông Cấm, tạo nên không gian vừa linh thiêng vừa sôi động…
Theo ông Trần Xuân Cường – Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An, du khách hôm nay không chỉ “đi để ngắm” mà muốn được trải nghiệm, sống cùng văn hóa bản địa. Vì vậy, du lịch biển Nghệ An muốn phát triển bền vững không thể chỉ dựa vào bãi tắm, mà phải khai thác chiều sâu văn hóa từ lễ hội cầu ngư, làng nghề, đời sống làng chài, ẩm thực biển.
Tuy nhiên, nhiều giá trị văn hóa biển ở Nghệ An vẫn tồn tại tự phát, chưa được tổ chức thành sản phẩm du lịch. Những hoạt động như kéo lưới, chợ cá, lễ mở biển, chế biến hải sản chủ yếu diễn ra trong cộng đồng, du khách khó tiếp cận do thiếu đơn vị kết nối. Không gian làng chài, bến cá, chợ hải sản còn lộn xộn, vệ sinh chưa bảo đảm; nhiều nơi có lễ hội, đặc sản, làng nghề nhưng chưa biết “kể chuyện” đủ hấp dẫn để giữ chân du khách. Không ít lễ hội chỉ dừng ở việc tổ chức phần lễ, phần hội theo cách quen thuộc, trong khi chưa gắn với hoạt động trải nghiệm, trưng bày, giới thiệu nghề biển, ẩm thực, sản phẩm địa phương.
Từng có nhiều chuyến công tác tại Nghệ An, ông Trần Đình Thành – Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch) cho rằng, Nghệ An cần thay đổi cách tiếp cận: Không chỉ khai thác biển như nơi nghỉ dưỡng, mà phải coi văn hóa biển là “linh hồn” của sản phẩm du lịch. Mỗi địa phương cần có một trải nghiệm riêng: Cửa Lò gắn với chợ cá rạng sáng, lễ cầu ngư, nghề làm nước mắm; Hải Châu có thể phát triển tour “Một ngày làm ngư dân”; còn Quỳnh Phú, Tân Mai khai thác làng nghề chế biến hải sản, lễ hội, tục mở cửa biển. Quan trọng nhất, các hoạt động phải được tổ chức chuyên nghiệp, có lịch trình, hướng dẫn viên và giá niêm yết rõ ràng.
Cùng với đó, Nghệ An cần hình thành các “điểm dừng chân văn hóa biển” tại Cửa Lò, Hải Châu, Quỳnh Phú, Quỳnh Mai, Tân Mai, với không gian mang kiến trúc làng biển, trưng bày ngư cụ, giới thiệu đặc sản, sản phẩm OCOP và biểu diễn Dân ca ví, giặm.
Còn theo ông Võ Bá Nguyên – Giám đốc Vinh Guru, quảng bá là khâu then chốt. Nhiều lễ hội, làng nghề, đặc sản ven biển Nghệ An vẫn ít được biết đến do thiếu truyền thông, nhất là trên mạng xã hội. Trong khi đó, những video ngắn về kéo lưới lúc bình minh hay nướng cá trích trên bãi biển hoàn toàn có thể tạo sức lan tỏa. Vì vậy, địa phương cần đẩy mạnh clip, bản đồ số, mã QR và liên kết với doanh nghiệp lữ hành, travel blogger để quảng bá. Nếu làm bài bản, những sự kiện như ngày hội cá trích có thể trở thành thương hiệu riêng của du lịch biển Nghệ An.
Cuối cùng, để những ý tưởng này không chỉ nằm trên giấy, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân. Khi 3 mắt xích ấy cùng vào cuộc, những làng biển ven bờ sẽ không còn chỉ là nơi “đi qua” sau vài giờ tắm biển, mà trở thành điểm đến thực sự, nơi du khách muốn ở lại lâu hơn và quay trở lại nhiều lần hơn.
Minh Quân / Trình bày: Hồng Toại
baonghean.vn