Từ năm 2026, truy xuất nguồn gốc không còn là lựa chọn mà trở thành “giấy thông hành” bắt buộc. Việc chuyển đổi từ nhật ký canh tác giấy sang số hóa toàn diện đang đặt nông dân trước áp lực thay đổi chưa từng có để giữ vững thị phần xuất khẩu.
Chấm dứt thời kỳ “mơ hồ” về nguồn gốc
Bước sang năm 2026, quy định về truy xuất nguồn gốc nông sản tại Việt Nam đã bước sang một trang mới với tính cưỡng chế cao hơn hẳn giai đoạn trước. Theo Đề án “Triển khai áp dụng và quản lý hệ thống truy xuất nguồn gốc”, năm 2026 là cột mốc mà 100% các chuỗi cung ứng nông sản xuất khẩu sang các thị trường trọng điểm như Trung Quốc, EU, Hoa Kỳ phải được số hóa dữ liệu.
Đại diện Cục Bảo vệ thực vật nhận định rằng đây là cuộc sàng lọc khắc nghiệt nhưng cần thiết. Nông dân giờ đây không chỉ chịu trách nhiệm tạo ra nông sản sạch mà còn phải minh bạch hóa quy trình đó trên nền tảng số. Mọi dữ liệu từ lúc xuống giống, bón phân, phun thuốc đến khi thu hoạch đều phải được cập nhật theo thời gian thực (real-time).
Điều này đồng nghĩa với việc phương thức “áng chừng” hay ghi chép nhật ký giấy mang tính đối phó trước đây sẽ hoàn toàn bị loại bỏ. Các lô hàng không khớp dữ liệu trên hệ thống quốc gia sẽ bị từ chối cấp mã số xuất khẩu ngay tại cửa khẩu.
Thách thức từ “Nhật ký canh tác điện tử”
Tác động lớn nhất và trực tiếp nhất đối với nông dân chính là việc thay đổi thói quen. Trước đây, bà con nông dân thường canh tác dựa trên kinh nghiệm và chỉ ghi chép khi có đợt kiểm tra. Tuy nhiên, quy định mới năm 2026 yêu cầu tính liên tục và chính xác của dữ liệu điện tử.
Theo khảo sát từ một số Hợp tác xã tại Đồng bằng sông Cửu Long, rào cản công nghệ đang là vấn đề lớn. Nhiều nông dân lớn tuổi gặp khó khăn trong việc thao tác trên các ứng dụng (app) quản lý vùng trồng. Việc cập nhật sai, thiếu thông tin hoặc cập nhật chậm trễ có thể dẫn đến việc hệ thống tự động cảnh báo và “treo” mã số vùng trồng.
Không chỉ là vấn đề thao tác, quy định mới còn đòi hỏi chi phí đầu tư ban đầu. Dù nhiều địa phương có chính sách hỗ trợ, nhưng nông dân vẫn phải đối mặt với áp lực chi phí trang bị thiết bị thông minh và hạ tầng kết nối internet tại ruộng vườn để đảm bảo dữ liệu được đồng bộ liên tục.
Nguy cơ bị loại khỏi “cuộc chơi” toàn cầu
Quy định mới năm 2026 cũng đi kèm với các chế tài xử phạt nghiêm ngặt hơn từ các thị trường nhập khẩu. Đặc biệt, Trung Quốc và EU đã nâng cao hàng rào kỹ thuật, yêu cầu truy xuất nguồn gốc đến tận từng hộ nông dân thay vì chỉ đại diện Hợp tác xã như trước.
Nếu một lô hàng bị phát hiện vi phạm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hoặc giả mạo mã số, không chỉ lô hàng đó bị tiêu hủy mà mã số vùng trồng của cả khu vực đó có thể bị cấm vĩnh viễn. Điều này tạo ra áp lực trách nhiệm cộng đồng cực lớn. Một hộ nông dân làm sai có thể ảnh hưởng đến sinh kế của hàng trăm hộ khác trong cùng mã vùng trồng.
Theo số liệu từ Hiệp hội Rau quả Việt Nam, trong năm 2025 đã có nhiều trường hợp bị thu hồi mã số do không tuân thủ giám sát định kỳ. Năm 2026, với sự hỗ trợ của AI và Big Data trong quản lý, việc phát hiện gian lận sẽ nhanh và chính xác hơn, buộc nông dân phải làm thật và minh bạch thật.
Cơ hội nâng tầm giá trị nông sản
Dù thách thức là rất lớn, nhưng quy định truy xuất nguồn gốc chặt chẽ năm 2026 cũng mở ra cơ hội vàng để định vị lại giá trị nông sản Việt. Khi mọi thông tin đều minh bạch, nông sản Việt Nam sẽ rũ bỏ được định kiến “giá rẻ, chất lượng thấp”.
Thực tế cho thấy, các vùng trồng tuân thủ tốt quy định truy xuất nguồn gốc luôn bán được giá cao hơn từ 15-20% so với mặt bằng chung. Các doanh nghiệp thu mua cũng ưu tiên ký hợp đồng bao tiêu dài hạn với những Hợp tác xã có lịch sử dữ liệu canh tác rõ ràng.
Chuyên gia kinh tế nông nghiệp nhấn mạnh, để tồn tại trong bối cảnh mới, nông dân không thể đi một mình mà buộc phải liên kết vào các Hợp tác xã. Mô hình kinh tế tập thể sẽ đóng vai trò “bà đỡ”, hỗ trợ nông dân về kỹ thuật ghi chép điện tử và giám sát chéo lẫn nhau để đảm bảo tuân thủ quy định.
Khánh Vy
Người quan sát
