Rất nhiều người biết đến bà Mộng Cầm cùng mối tình thời con gái với thi sĩ Hàn Mặc Tử nhưng ít ai biết đến người chồng của bà, ông Hồ Lộng Địch, một người tài năng, trí tuệ lẫn thành đạt.
Hồ Lộng Địch sinh năm 1907 trong một gia đình đông anh em tại Quảng Trị. Từ nhỏ anh em ông được cha giáo dục rất kỹ đức tính cần cù, sự hiếu học và ý chí vượt khó vươn lên. Ông tỏ ra là một người thông minh sáng dạ từ nhỏ. Sau khi học xong tiểu học ở Quảng Trị, Địch thi đậu vào trường Quốc học Huế. Học được vài năm thì cha mất. Nhà chẳng có của cải gì, mẹ thì già yếu nên anh em ông Địch đùm bọc nhau sống. Các anh của ông phải vất vả lắm mới lo cho ông yên tâm học hành những ngày ở Huế.
Tốt nghiệp xong ông quyết định lập nghiệp tại Sài Gòn. Có vốn tiếng Pháp lưu loát, ông Địch dễ dàng xin làm nhân viên phụ việc cho một bác sĩ người Pháp tại bệnh viện Grall. Quý mến sự cần cù chịu khó của ông, bác sĩ người Pháp đã tận tình hướng dẫn ông những kiến thức cơ bản của quy trình thí nghiệm đến thực hành. Chẳng lâu sau với sự mày mò nghiên cứu của bản thân, ông đã là một nhân viên phòng thí nghiệm có chuyên môn cao trong bệnh viện này. Năm 1932, dù trúng tuyển vào Y viện Pasteur Sài Gòn nhưng nghe tin người anh thứ hai bị tai nạn, ông quyết bỏ việc về Phan Thiết lo cho anh trai và các cháu.
Về lại Phan Thiết, ông làm bất cứ việc gì để mưu sinh. Bằng sự thông minh, nhanh nhạy, ông nắm bắt được xu hướng làm ăn lúc bấy giờ. Ông tự tìm tòi, học nghề thầu khoán và chỉ một thời gian ngắn sau, tên tuổi Hồ Lộng Địch đã nổi lên tại Phan Thiết như một thầu khoán có chuyên môn cao. Không dừng lại, ông Địch mở xưởng cưa, đóng đồ gỗ nội thất. Với vốn tiếng Pháp lưu loát, cũng như quen biết rộng ông dễ dàng trúng thầu, cung cấp toàn bộ thiết bị nội thất cho khu nhà nghỉ dưỡng 23 căn của Pháp ở biển Thương Chánh. Giai đoạn từ 1930 đến 1945, Hồ Lộng Địch là nhà thầu xây dựng và nhà sản xuất đồ nội thất lớn nhất tại Phan Thiết. Sản phẩm nội thất của ông không những bán tại Phan Thiết mà còn chuyển ra Nha Trang, Đà Nẵng và vào Sài Gòn, Nam Kỳ Lục tỉnh.
Năm 1942, ông Hồ Lộng Địch lập gia đình với bà Huỳnh Thị Nghệ (tức bà Mộng Cầm), sinh được 4 người con, 3 gái 1 trai. Từ lâu bà Mộng Cầm vốn quý trọng người đàn ông tài năng Hồ Lộng Địch. Là người chuộng thơ văn, hiểu biết rộng, bà tìm thấy ở Hồ Lộng Địch một tâm hồn nhạy cảm, yêu thương con người, biết trân quý những giá trị của cuộc sống. Vì vậy khi ông ngỏ lời, bà không tỏ ra băn khoăn, coi như đã tìm thấy một bờ vai vững chắc để nương tựa.
Bên cạnh mối tình với bà Mộng Cầm, chúng tôi còn tìm thấy một sự thật thú vị về ông Hồ Lộng Địch qua quá trình tìm hiểu. Người tưởng chừng như chẳng liên quan nhưng lại có đóng góp rất lớn cho nền nước mắm truyền thống Phan Thiết xưa. Theo quy định của chính quyền Phan Thiết thời đó nước mắm trước khi ra thị trường phải qua kiểm nghiệm, kiểm định chất lượng. Sản phẩm nào không có giấy kiểm định sẽ bị phạt rất nặng và cấm kinh doanh . Điều hết sức bất ngờ là phòng thí nghiệm, kiểm định chất lượng nước mắm đầu tiên, uy tín nhất tại Phan Thiết thời đó là của ông Hồ Lộng Địch ở số 80A Trần Hưng Đạo (nay là 394 Trần Hưng Đạo).
Kết quả kiểm nghiệm do phòng thí nghiệm nước mắm Hồ Lộng Định cấp, luôn được tin tưởng. Không những ở Bình Thuận, nhiều cơ sở sản xuất nước mắm ở Đà Nẵng, Nam Ô, Quảng Ngãi, Phú Yên, Nha Trang và Phú Quốc đều gởi mẫu ra Phan Thiết để ông kiểm nghiệm và cấp giấy chứng nhận.
Về sau, tại Phan Thiết xuất hiện thêm một số phòng thí nghiệm nước mắm khác, ông Địch được tín nhiệm bầu làm chủ nhiệm liên đoàn các phòng thí nghiệm tại Bình Thuận.
Gần 100 năm qua, cuộc đời cùng những đóng góp của ông Hồ Lộng Địch, tuy ít được người thời nay biết đến so với tên tuổi của phu nhân Mộng Cầm, nhưng với nhiều bậc cao niên và các hàm hộ nước mắm xưa thì ông là một người tài năng sống tại cái nôi nước mắm Phan Thiết nửa cuối thế kỷ XX.
Lê Huân
Bảo tàng nước mắm Làng Chài Xưa
