Bây giờ nếu đưa ra câu hỏi: Vì sao chợ ế, siêu thị thưa vắng khách? Thì sẽ có ngay câu trả lời từ đa số: Kinh tế khó khăn, thu nhập giảm sút.
Nhưng có người thắc mắc: Kinh tế khó khăn sao chỉ số tăng trưởng năm 2024 cả nước trên 7%? Thu nhập giảm sút sao người đi du lịch ngày càng nhiều? Lượng ô tô bán ra tăng 12,6% so với 2023? Chung cư ngày càng lên giá?…
Lí giải thế nào về bức tranh đối lập đó?
Trước đây, thứ gì cũng đổ lỗi do chiến tranh. Bây giờ thì đổ lỗi vì kinh tế khó khăn. Hình như người Việt thích đổ lỗi?
Sau đại dịch Covid-19, con người ngộ ra nhiều thứ và thay đổi hành vi để thích ứng với tiến bộ khoa học kỹ thuật từng ngày. Nhiều giá trị và trật tự bị đảo lộn, nhưng cũng từ đây, người ta ngày càng quay về với qui luật “thuận thiên”, sàng lọc để tồn tại. Cuộc sống ngày càng phát triển. Tôi làm du lịch mấy chục năm nay và chứng kiến nhiều đổi thay bất ngờ, trước đây ít nghĩ tới.
Sinh viên ngành du lịch đi thực tập tuyến điểm. Xưa ở nhà khách, phòng tập thể; nay dùng dịch vụ 4 – 5 sao vì khách du lịch ngày nay đa phần chọn phân khúc cao cấp. Xe ô tô cá nhân nhiều, xe đò tiện nghi, đưa đón tận cửa nên tour đường bộ, khách tự đi; chỉ còn vé đoàn. Thống kê cho biết ở Phú Quốc hiện có 26.000 phòng ngủ, hơn một nửa là dịch vụ cao cấp 4 – 5 sao.
Tôi thử làm điều tra xã hội học bỏ túi và rút ra nhiều kinh nghiệm lý thú. Chợ ế, siêu thị thưa khách vì nhiều lý do và không phải ngày một ngày hai. Cuộc sống không ngừng vận động, mọi thứ thay đổi ngày càng nhanh. Không kịp thích nghi là lạc hậu. Chậm chân là hụt hơi, không riêng gì chợ và siêu thị mà lĩnh vực nào cũng vậy; kể cả báo chí, truyền thông.
Mấy chục năm trước, khi chợ trong nhà lồng ra đời, chợ quê ngày càng teo tóp và biến mất. Chợ lồng làm mưa làm gió. Khi siêu thị máy lạnh có mặt, các chợ lồng bắt đầu lao đao. Ngày nay, nhà nào cũng có tủ lạnh trữ thức ăn; ít thấy việc đi chợ mỗi ngày như trước. Thực phẩm siêu thị đa phần cũng trữ lạnh, giữ mát.
Chợ ế, siêu thị thưa khách đã được báo trước mấy năm nhưng hình như ít ai để ý, chủ động kế hoạch đối phó. Chợ ế, quá rõ. Siêu thị thưa khách nhưng doanh thu có sụt giảm tương ứng? Có thể khách đi siêu thị ít hơn nhưng mua nhiều hơn, vừa tiết kiệm thời gian vừa được khuyến mãi nhờ thẻ thành viên tích điểm và các chính sách giảm giá khi mua nhiều.
Nguyên nhân chính làm chợ ế, siêu thị thưa khách là thương mại điện tử vì ai cũng có thể bán hàng online, là nhà cung cấp, lấy hàng trực tiếp từ nhà sản xuất. Lấy nhà ở làm “văn phòng ảo”, chủ cũng là nhân viên bán hàng và cả shipper, giao hàng tận tay khách, thuế chỉ tượng trưng… Đủ bề lợi thế, làm sao chợ và siêu thị chống đỡ. Đến nhà vườn cũng giao dịch, bán buôn online.
Nhà mặt tiền ngày càng thất thế vì luật giao thông cấm xe dừng, đậu và phạt rất nặng; trong khi nhiều nhà không có nơi gởi xe. Nhiều cửa hàng, cửa hiệu tìm vào hẻm rộng vì giá thuê rẻ hơn, ít bị dòm ngó. Việc bán hàng, cứ livestream hoặc quay clip, lồng nhạc, dàn dựng lại, đưa lên các ứng dụng mạng xã hội.
Hè 2024, nhận lời mời Chủ tịch Hiệp Hội Homestay Malaysia Dato HJ Sahariman Hamdan, tôi qua Malaysia khảo sát về du lịch cộng đồng nông nghiệp và tham dự Homestay Food Festival Malaysia 2024 tại Jalan Ampang campungstay (làng du lịch cộng đồng) Temerloh gần 2 tuần. Temerloh là đô thị lớn thứ hai của tiểu bang Pahang (có cao nguyên Genting), cách Kualar Lumpur khoảng 130km.
Một trong rất nhiều trải nghiệm thú vị ở Temerloh là đi chợ phiên. Chợ chỉ họp vào tối thứ Sáu (Young market), tối thứ 7 (Night Market) từ 17g – 23g và sáng Chủ nhật (Boot Car market). Tôi đã đi cả ba loại chợ và vào siêu thị. Cả ba chợ đều có điểm chung, họp ngoài trời, ngay đại lộ Waga Waga, cạnh bờ sông Pahang, khu vực không có dân cư hay công sở.
Người bán đi xe bán tải, chở hàng hóa và sạp di động, dù che (nếu họp ban ngày hoặc trời mưa), bày bán đủ thứ. Chủ yếu thực phẩm, đồ ăn uống vặt, hàng lưu niệm, hàng tiêu dùng nhỏ và biểu diễn nghệ thuật đường phố. Sáng chủ nhật, thêm thực phẩm tươi sống. Chợ họp ngoài giờ hành chánh. Nhà nước chỉ thu phần lệ phí tượng trưng; nên tiết kiệm thời gian, chi phí mặt bằng, công sức. Chợ tự quản, không thấy Ban quản lý và lực lượng bảo vệ như chợ Việt Nam.
Ông Sahariman cho biết: “Ở Malaysia, khi chợ lồng xuất hiện, các chợ quê dần biến mất. Khi siêu thị ra đời, chợ lồng ngày càng ế ẩm. Ngày nay, gia đình nào cũng có tủ lạnh đa năng, trữ thức ăn tươi sống cả tuần. Chợ lồng nhường chỗ, trở về chợ quê kiểu mới, họp theo phiên, tùy nhu cầu cư dân, ngoài giờ hành chánh. Người bán sử dụng thời gian nhàn rỗi (buổi tối, ngày nghỉ cuối tuần), quầy hàng mở… tham gia chợ. Các siêu thị cũng điều chỉnh qui mô, chủng loại hàng theo thực tế”.
Chợ và siêu thị Việt Nam cũng phải thay đổi để thích nghi hoặc tự xóa sổ dần. Phải tự cứu mình, không ai làm thay được. Cần có điều tra xã hội học với những số liệu cụ thể, thuyết phục về nhu cầu người tiêu dùng của chợ lẫn siêu thị, dự báo xu thế sắp tới. Từ đó thay đổi chiến lược kinh doanh, tiếp thị; sắp xếp lại nhân sự nếu cần phải thay máu.
Không còn sự chọn lựa nào khác.
Nguyễn Văn Mỹ, Chủ tịch Cty TNHH Du lịch Lửa Việt
Nông thôn Việt
